05/03/2019 11:13 (GMT+7)
Kích cỡ chữ:  Giảm Tăng

Nỗi buồn tượng gỗ

GN - Khi những nhà mồ truyền thống không còn, và những người biết đẽo tượng ở làng ngày càng ít và già yếu, lớp trẻ thì không mặn mà, vậy là nghề đẽo tượng nhà mồ ở làng Kon Ch’ro, Gia Lai cũng gần như thất truyền...

Nỗi buồn người tạc tượng

Lão nghệ nhân già Uế (70 tuổi, ở Kon Ch’ro, Gia Lai) dừng tay đục. Đôi mắt quầng thâm vẫn toát lên những ánh nhìn tinh anh nhìn ra phía đại ngàn. Lâu rồi già mới đẽo tượng, thế nhưng cái tay vẫn rất dẻo, cái mắt nhìn vẫn chuẩn từng đường đục đường rìu, và “cái bụng” thì vẫn đau đáu với những thân tượng đang dần thành hình.

Lão ngồi lặng một lúc, tẩu thuốc không còn bốc khói. Có lẽ, lão đang nhớ lại thời quá vãng, khi những tượng nhà mồ thủa trước “sống dậy” trong tâm tưởng. Lão chỉ vào ngực mình, nơi ngực trái mà bảo lão đau chỗ này lắm. Vì trong làng giờ chỉ còn lão và một người nữa biết đẽo tượng mà thôi.

Image00001.JPG
Lão nghệ nhân già Uế, là một số ít người còn lại biết đẽo tượng nhà mồ

Lũ trai, lũ gái trong làng giờ không thích, thiết tha với việc đẽo tượng nữa, và chẳng còn ai để cho lão truyền nghề. Lão lo, sau này làng chẳng còn ai biết đẽo tượng, những mùa Ning Nơng (mùa Tết, mùa lễ hội của các dân tộc Tây Nguyên vào tháng 2 ÂL), mùa Pơ Thi (mùa bỏ mả) hay ngày hội của làng sẽ chẳng còn ai biết làm tượng gỗ nữa. Văn hóa truyền thống của cha ông ngàn đời sẽ mất đi.

Già Uế bùi ngùi nhìn về phía đại ngàn, nơi đó thấp thoáng những bản làng nằm dưới cổ thụ rêu phong, những bức tượng hình người, vật với đủ hình thù kỳ dị đứng yên lặng trong bóng chiều quạnh hiu, u tịch. Không gian trầm lặng khiến cho những bức tượng gỗ có hồn, có sự kết nối bằng những cung bậc cảm xúc, lòng tiếc thương của người đang sống đối với người đã khuất.

Bao đời rồi, người dân tộc Bana ở Tây Nguyên như già Uế, như những già làng khác luôn đau đáu nỗi niềm về thế giới tượng gỗ nhà mồ. Những thân gỗ vô tri qua bàn tay và tâm hồn của những nghệ nhân già như già Uế đã biến thân gỗ vô tri thành thế giới “trường tồn” với những người phụ nữ giã gạo, dệt vải...

Thế giới ấy là cánh đàn ông vào rừng săn bắn, đi rẫy; là không khí lễ hội rộn ràng của buôn làng cùng những khuôn mặt tươi vui khi biểu diễn nhạc cụ, nhảy múa, uống rượu cần; là người đàn ông đàn bà đang yêu, là người mẹ bồng con chờ chồng đi chiến trận...

“Mỗi bức tượng là cả một trời thương nhớ mà người nghệ nhân khắc vào đó trăn trở của lòng mình, sự hy vọng của mình. Đó là cả tâm tưởng, cả nền văn hóa, cả sự dồn nén bao năm tạc thành thân tượng!”, già Uế mông lung nói thế trong nắng cao nguyên vàng rực.

Tôi đã đi nhiều buôn làng ở Tây Nguyên, gặp nhiều người đẽo tượng nhà mồ. Hiểu rằng với cộng đồng nơi đây, tượng nhà mồ mang tất cả thông điệp, hơi thở cuộc sống buôn làng cho những “linh hồn” qua tượng gỗ được sang thế giới của Yang - Atâu.

Những người đẽo tượng đã thổi hồn vào những thớ gỗ, biến những thớ gỗ thô mộc thành hình dáng con người, thổi vào đó hồn cốt của những nỗi niềm, chở khao khát và ý nguyện của tộc người mình trên khắp dải đất đầy nắng gió này.

Những bức tượng nhà mồ được nghệ nhân tạo nên từ đôi bàn tay trần trụi rám nắng, bằng tình cảm nén chìm trong lòng qua bao mùa rẫy, để rồi bật lên là dáng hình người đàn bà ôm mặt khóc thể hiện sự hoài niệm về cuộc sống; người trai trẻ rộn tiếng ching chiêng trong không khí hồ hởi, âm vang trong sinh hoạt cộng đồng hay tượng thể hiện hình những con vật trung thành, gần gũi được gửi theo, để được cùng đến thế giới mới…

ANHBB (2).JPG
Mỗi thân tượng gỗ là sự kết nối tâm linh với người đã khuất

Từng nhát búa, nhát đục, nhát rìu của người nghệ nhân vung lên là cả một tâm tư mà họ muốn gửi vào trong những thớ gỗ. Để rồi, qua từng thời khắc, họ gửi gắm vào trong đó những điều mơ ước về một thế giới bên kia khoáng đạt, bao la và đầy vui sướng.

Mỗi bức tượng được tạo tác không chỉ từ đôi bàn tay tài hoa, mà còn là cả sự tâm tình như với người đã khuất, được dựng lại trong trí nhớ và trong cả niềm tin tưởng không bao giờ mờ phai.

Tượng gỗ buồn…

Chỉ buồn một nỗi, tượng nhà mồ hiện đang dần thay đổi, khi mà thời gian gần đây, những thay đổi lớn trong đời sống sinh hoạt cộng đồng các dân tộc thiểu số hiện đại hơn, phần nào tác động đến quan niệm nghệ thuật tạc tượng nhà mồ.

Một nguyên nhân khác k hiến tượng nhà mồ ngày càng thưa vắng, đó là các loại gỗ được chọn để làm tượng là cà chít, căm xe… đã trở nên khan hiếm.

Và, lại càng buồn hơn bởi hiện nay ở các khu nghĩa địa của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên với những ngôi mộ xây bằng bê-tông cốt thép đang thay thế nhà mồ truyền thống.

Khi những nhà mồ truyền thống không còn, thay vào đó là những ngôi mộ được xây dựng theo lối hiện đại, thì văn hóa nhà mồ với biết bao điều hấp dẫn, thú vị cũng sẽ mai một đi.

Những người biết đẽo tượng ngày càng ít và già yếu, lớp trẻ thì không mặn mà, vậy nên việc đẽo tượng nhà mồ cũng gần như thất truyền, kéo theo đó là văn hóa nhà mồ rồi cũng sẽ “rơi rụng” theo thời gian. Đó cũng là nỗi niềm của những già làng ở đây.

Cứ thế, chỉ sau lễ bỏ mả, tượng mồ dần dần bị lãng quên và năm tháng, nắng mưa sẽ dần dà làm hư hỏng, tan biến những tác phẩm nghệ thuật tượng nhà mồ vào với đất. Dẫu rằng, tượng nhà mồ đã trở thành một nét văn hóa tâm linh không thể tách biệt, gắn chặt với cuộc sống của đồng bào các dân tộc nơi đây, nhưng nhìn những bức tượng đang dần mục nát kia, nhiều người không khỏi cảm thông cho nỗi buồn của những thân tượng mang ý nghĩa tâm linh dọc theo suốt hành trình cuộc sống ở thế giới hư vô. 

Cứ thế, trong mênh mang chiều đại ngàn khi nói chuyện với người khách lạ đến từ đồng bằng, thi thoảng lão nghệ nhân già Uế lại chỉ vào ngực trái, nơi trái tim già nua đang buồn da diết mà thở dài.

Mùa này đã sắp tháng 3, sắp tới mùa Ning Nơng, mùa của lễ hội chốn đại ngàn. Già Uế lo là đúng...

Minh Ngọc

 Về trang trước      Về đầu trang      Bản để in     Gửi cho bạn bè     Gửi ý kiến
Chia sẻ với bạn bè qua:
     
Thông tin tòa soạn
Liên hệ tòa soạn
Giác Ngộ số 1.021
Nguyệt san Giác Ngộ
Nhà hàng Hoan hỷ
Đăng ký mua báo Giác Ngộ 2019 - Ẩm thực
Địa điểm phát hành GN, cụm Ẩm thực
Sách Giác Ngộ, cụm Ẩm thực
Liên hệ qc 2
Visitor
Visitor