Bài kinh “Con voi bị sa lầy” là lời của Đức Phật dạy về sự nỗ lực tự thân, sức mạnh tinh tấn để đưa bản thân mình ra khỏi vũng lầy vô minh.

“Câu chuyện xảy ra khi Đức Phật ở tại Kỳ Viên, liên quan đến voi Pāveyyaka. Vua Ba-tư-nặc có một con voi tên là Pāveyyaka. Khi còn nhỏ nó rất mạnh nhưng về già sức lực yếu đi. Một ngày nọ, nó xuống hồ tắm bị mắc lầy không còn đủ sức mạnh để vươn lên khỏi bùn.

Mọi người thấy vậy bàn tán xôn xao: Xem kìa! Con voi hồi nhỏ mạnh như thế, bây giờ yếu như thế.

Nhà vua nghe tin, lập tức ra lệnh cho người quản tượng: Hãy kéo con voi ra khỏi đám bùn.

Người quản tượng đi đến bờ hồ, giả cách để cho voi thấy như mình sắp ra trận. Ông cho đánh chiêng trống vang lừng. Kiêu khí của con voi trỗi dậy. Nó đứng lên mau mắn và rút chân ra khỏi bùn lầy, bước liền lên đất khô.

Các vị Tỳ-kheo chứng kiến sự việc bèn về bạch Phật, Phật dạy: Này các Tỳ-kheo, voi ấy cố gắng rút mình ra khỏi đầm lầy. Cũng vậy, các ông hãy tinh cần rút ra khỏi đầm lầy phiền não, cho nên các ông hãy nỗ lực như con voi ấy. Rồi Ngài thuyết lên kệ ngôn rằng:

‘Hãy vui không phóng dật

Khéo phòng hộ tâm ý

Kéo mình khỏi ác đạo

Như voi bị sa lầy’”.

(Pháp cú số 327 - Con voi bị sa lầy)

Khi nhắc đến bùn lầy thì ta nghĩ ngay đến sự không thơm sạch. Nhưng có một điều nghịch lý rằng tuy không được thơm sạch nhưng chúng ta vẫn không đành lòng gột rửa mà cứ mãi tô đắp, gìn giữ. Từ vô thỉ kiếp đến nay đã sống với nó rồi lại bị nó nhận chìm vào cái vòng luẩn quẩn của luân hồi. Bùn đó chính là bùn của vô minh, của phiền não. Bùn ấy khác với loại bùn đất mà voi kia bị lún vào. Chính cái loại bùn vô minh ấy là điều Phật muốn chúng ta phải thoát ra cho kỳ được.

Vô minh ở đây có nghĩa là sự không hiểu biết, mê muội, mờ mịt, không thấy đúng chân lý về thực tại. Vô minh là căn nguyên khiến chúng sinh mắc kẹt trong vòng sinh tử, chịu đau khổ triền miên. Vì bị lớp màng vô minh che phủ nên trong cuộc sống này từ việc mắt ta khi tiếp xúc với ngoại cảnh cho đến suy nghĩ trong tâm của mình đều bị méo mó, sai lệch không đúng với bản chất thật của các pháp.

Ảnh: Istock

Cái lầm gần nhất chính là ở ngay thân này. Khối hình hài ấy vốn chỉ là sự kết hợp của tứ đại. Thứ nhất xương, thịt là tượng trưng cho đất. Kế đến máu, mồ hôi là chất lỏng thuộc về nước. Hơi thở, khí sự chuyển động là gió. Hơi ấm, nhiệt độ tượng trưng cho lửa. Khi còn sống thì tứ đại hoạt động, khi chết thì tứ đại sẽ tan rã. Thế nhưng chỉ có mấy mươi năm sống trong đời lại tưởng thân này là thật là “ta” rồi sinh ra chấp ngã, cứ thế gây khổ cho mình và cho người. Chúng ta nên hiểu rằng cái “ta” càng lớn thì khổ đau chỉ càng nhiều, chẳng được lợi ích gì. Chưa hết, không chỉ chấp vào thân mình mà ta còn chấp cả vào thân người khác như thể đó là của mình. Ví dụ như trong tình cảm lứa đôi, khi còn duyên thì bên nhau nhưng khi hết duyên lại không chịu buông bỏ. Cứ ôm lấy quá khứ, tiếc nuối về cái tương lai hão huyền, mong muốn người kia mãi thuộc về mình dù họ đã rời đi. Nhưng làm sao có thể được khi ngay cả thân mình còn không giữ nổi huống hồ là giữ thân người?

Khi còn sống thì tứ đại hoạt động, khi chết thì tứ đại sẽ tan rã. Thế nhưng chỉ có mấy mươi năm sống trong đời lại tưởng thân này là thật là “ta” rồi sinh ra chấp ngã, cứ thế gây khổ cho mình và cho người. Chúng ta nên hiểu rằng cái “ta” càng lớn thì khổ đau chỉ càng nhiều, chẳng được lợi ích gì. Chưa hết, không chỉ chấp vào thân mình mà ta còn chấp cả vào thân người khác như thể đó là của mình.

Đó là cái lầm chấp cơ bản về thân. Về tâm thì lại chấp cho cái ý nghĩ sanh diệt kia là mình là của mình. Thêm vô vàn những hiện tượng khác như cảm xúc, trí nhớ, khái niệm, dục vọng… Tất cả cũng chỉ là những pháp duyên khởi, hư ảo, nhưng vì thiếu tuệ giác nên ta cứ ngỡ là thật, là tự ngã. Lao theo chúng để rồi bị chúng thống trị và sai sử. Luân hồi xuống lên mịt mờ trong ba cõi, nguồn cội cũng từ vô minh mà ra.

Trong 12 nhân duyên, vô minh là đứng đầu. Kinh Tương ưng bộ, thiên Nhân duyên, phẩm Phật-đà, Phật đã nói rõ về vô minh như sau: “Này các Tỳ-kheo, thế nào là lý Duyên khởi? Này các Tỳ-kheo, vô minh duyên hành; hành duyên thức; thức duyên danh sắc; danh sắc duyên sáu xứ; sáu xứ duyên xúc; xúc duyên thọ; thọ duyên ái; ái duyên thủ; thủ duyên hữu; hữu duyên sanh; sanh duyên già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não được khởi lên. Như vậy toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Này các Tỳ-kheo, như vậy gọi là tập khởi”. Chỉ cần một mắt xích đầu tiên là vô minh khởi lên thì cả chuỗi nhân duyên tiếp nối đều theo đó mà vận hành. Cho nên khi chưa phá được vô minh thì dù thân này có đang sống trong hoàn cảnh nào tâm vẫn bị kéo lôi bởi vọng tưởng, bởi ái thủ và tiếp tục đi trong luân hồi. Do đó chỉ có sự tu tập, dùng tuệ giác chiếu phá là con đường để đánh tan bóng tối vô minh.

Thương cho nhân loại bị đắm chìm trong vô minh. Xót cho bản thân này dù trang hoàng đến mấy cũng phải bỏ lại chốn hồng trần. Ngược lại lịch sử mới thấy được sự vĩ đại của bậc Đạo sư trong việc bước ra khỏi chốn tăm tối. Người đã khởi đầu cuộc hành trình vĩ đại ấy bằng một quyết định âm thầm mà chấn động đến cung ma.

“Này Channa, hãy thắng con ngựa Kantara và ngươi cũng lấy một con ngựa đi với ta. Chính vì trời tối, chính vì nhân gian mờ mịt nên ta phải đi tìm ánh sáng cho mọi người”.

Đây là tình tiết đầu tiên của thái tử trong đêm vượt thành tìm chân lý. Để rồi sau đó trong những chuỗi ngày gian truân khó nhọc, có những khi tưởng chừng như mất mạng thì cũng đến lúc màn vô minh tan biến vào đêm thứ 49 thiền định dưới cội Tất-bát-la. Khi ánh sao Mai vừa mọc thì thái tử đã thành tựu được tam minh, lục thông. Chân lý sáng ngời tỏa rạng, Phật biết rõ tất cả mọi điều trong tam thiên đại thiên thế giới như đường chỉ trong lòng bàn tay. Từ đây bóng vô minh không còn nơi nương náu, Phật đã đem giáo pháp giải thoát cứu muôn loài.

Ngày nay giữa dòng đời hỗn độn, giữa phải trái, đúng sai, trắng đen lẫn lộn. Cuộc sống vốn dĩ muôn hình vạn trạng, đã thế tự thân mỗi người lại tô thêm lớp vô minh che phủ. Với một vị hành giả phát tâm đi trên con đường trung đạo thoát khỏi hai cực đoan hưởng thụ dục lạc và khổ hạnh ép xác. Với con đường Giới-Định-Tuệ, thanh lọc thân tâm, hướng về ánh sáng giải thoát, ra khỏi vùng tối vô minh. Dẫu biết rằng giữa cuộc đời ô nhiễm giữ giới không phải là điều dễ nhưng không phải là không làm được. Để định tâm giữa tiếng động thế gian là một nỗ lực rất lớn, nhưng chính nhờ đó mà tuệ mới sinh. Tuệ ấy không phải học từ sách vở nào, cũng không phải xin hay ai ban cho mà được. Tuệ ấy chính là kết quả từ sự tinh tấn tu tập.

Tuy nhiên việc tu tập không phải một sớm chiều là xong. Liệu vị ấy có đủ tỉnh sáng, đủ ý chí và nghị lực để đi đến sự rốt ráo. Hay rồi cũng bị vùi lấp bởi màng bao bọc của sự mờ tối, sự dẫn dắt bởi vô minh. Thêm lần nữa vị ấy không đành chối bỏ những thứ phù du, hư ảo. Sống với bùn vô minh, buông trôi sự tu tập theo tình trần, rồi thân này sau một đời cũng phải vùi trong bùn đất. Đi qua một đời lợi ta chẳng có mà mang đến lợi ích cho người cũng không, lúc ấy lại phải ngậm ngùi oán than.

“Tại đây ta sanh ra

Trong bùn này ta sống

Bùn ấy hủy diệt ta

Ta yếu đuối thế này

Thế Tôn, con van Ngài

Hãy nghe tiếng con thưa”.

“Thân người khó được, Phật pháp khó nghe” nhìn hình ảnh voi Pāveyyaka đã hùng dũng bước ra khỏi đầm lầy mà thổi bừng kiêu khí tu tập trong tâm. Đừng đợi đến khi thân này không còn chút sức lực, tâm này đầy dẫy những khổ đau mới tiếc nuối khoảng thời gian đã buông trôi tâm ý theo pháp trần. Hãy tinh tấn ngay khoảnh khắc này với phương pháp mình đã chọn và an vui trong Chánh pháp nhiệm mầu. Chính niềm vui trong Chánh pháp mới là niềm vui đích thực, bền vững. Tuy lớp phủ vô minh đã ngàn đời bao bọc nhưng chỉ cần ý chí kiên định thì cũng sẽ đến lúc thoát ra.

Như vậy bài kinh cho chúng ta biết được vô minh không phải là điều để cảm thông mà là điều phải dứt khoát từ bỏ. Đừng tô điểm cho những thứ giả tạm rồi gọi đó là đời sống. Đừng lấy sự quen thuộc làm lý do để tiếp tục lún sâu trong khổ lụy. Thân này, tâm này những thứ quanh ta tưởng là bền vững thực chất chỉ là những lớp bùn được phủ lên bởi ảo tưởng. Nếu đã thấy được điều đó thì không có lý do gì để chần chừ. Tu tập để thoát khỏi vô minh, an vui Niết-bàn hoặc là tiếp tục buông lung tâm ý để cho vô minh dẫn dắt rồi mãi bị nhận chìm trong sanh tử. Phật đã chỉ đường, đã để lại lời dạy. Khổ đau hay hạnh phúc là do mình định lấy.