Đây được gọi là “bốn quán niệm chuyển tâm hướng về Pháp”. Quán chiếu những điều này giúp hành giả nhận ra cơ hội quý giá mình đang có và khơi dậy động lực tu tập.

Trên đường tu, khó khăn hoặc những cuốn hút của đời sống dễ khiến ta chểnh mảng, dần mất đi nhiệt tâm ban đầu. Vì vậy, hành giả cần thường xuyên tự hỏi: Vì sao mình tu tập? Mục đích của con đường này là gì?

Luân hồi có thể ví như một nhà tù do vô minh và chấp ngã tạo nên. Ta có thể vượt khỏi nó hoặc chuyển hóa nó bằng cách nhận ra bản chất chân thật của tâm. Khi thấy các pháp đúng như thật, luân hồi và niết-bàn không còn là hai thực tại tách biệt. Tuy nhiên, khi vẫn còn bị vô minh chi phối, nói rằng “không có gì để thoát khỏi” chỉ là lời nói suông. Bốn phép quán sơ khởi giúp ta ý thức rõ tình trạng trói buộc của mình, đồng thời nhận ra khả năng giải thoát.

Hành giả có thể đưa cả bốn phép quán vào thời khóa hàng ngày hoặc lần lượt quán chiếu sâu từng đề mục. Dù thực hành theo cách nào, mục đích vẫn là nhắc ta rằng thân người và cơ hội gặp Phật pháp vô cùng hiếm quý. Khi còn có đủ điều kiện, ta cần biết trân trọng và sử dụng đời sống này một cách có ý nghĩa.

Sự quý báu của thân người

Pháp quán sơ khởi đầu tiên là khơi dậy lòng biết ơn vì ta đã có được thân người cùng những năng lực tinh thần quý báu. Ngay khi bắt đầu thực hành Phật pháp, ta nên nghĩ: “Mình thật may mắn biết bao khi có được cơ hội này!”.

Nhìn vào thế giới hôm nay, ta thấy rất rõ rằng phần đông con người chưa có cơ hội bước đi trên một con đường tâm linh. Họ có thể rất giàu có, bề ngoài dường như sở hữu mọi thứ, nhưng bên trong vẫn cảm thấy trống rỗng vì cuộc đời không có ý nghĩa nào khác ngoài việc tiếp tục tích lũy ngày càng nhiều. Tất cả chúng ta đều biết tình trạng ấy. Cũng có những người sinh ra trong hoàn cảnh hoàn toàn không thuận lợi cho việc thực hành Phật pháp. Ngay cả ngày nay, tại nhiều quốc gia, cơ hội học hỏi giáo pháp vẫn còn rất hạn chế. Đặc biệt đối với phụ nữ, cơ hội tiếp cận giáo dục và tham gia đời sống xã hội vẫn chưa đầy đủ.

Được giáo dục có nghĩa là ta có thể cầm một cuốn sách lên, đọc và hiểu điều được viết trong đó. Tôi nghĩ nhiều người chưa nhận ra khả năng ấy hiếm có đến mức nào. Nhờ được giáo dục, ta có thể ít nhiều hiểu được nội dung của nó, miễn là đó không phải là một lĩnh vực quá chuyên biệt như vật lý lượng tử. Đây là một lợi thế vô cùng lớn. Ta có thể học, rồi suy ngẫm về điều đã học. Ta có thể cùng lúc giữ trong tâm hai hoặc ba quan điểm khác nhau để xem xét và đối chiếu chúng.

Những nhân duyên giúp ta gặp được Phật pháp là kết quả do chính ta đã tạo nên trong đời này và những đời trước. Đó không phải một sự ngẫu nhiên, cũng chẳng phải điều tự nhiên xuất hiện từ hư không. Nếu trong đời này ta không biết tận dụng cơ hội để phát triển bản thân đến mức tốt đẹp nhất trong khả năng của mình, ai biết được đời sau ta sẽ đi về đâu?

Đức Phật dạy rằng trước tiên chúng ta nghe hoặc đọc giáo pháp, sau đó tự mình suy ngẫm: Những điều vừa học có hợp lý hay không? Ý nghĩa thực sự của chúng là gì? Chúng hướng đến điều gì? Sau khi suy xét và thấy đúng, ta mới thực hành và đưa giáo pháp vào đời sống.

Có được thân người quý báu về cơ bản là có đủ những điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, ý nghĩa cốt lõi của điều này nằm ở chỗ ta có quyền tự do tìm kiếm và thực hành một con đường tâm linh. Điều thiết yếu là ta phải thực sự khao khát giáo pháp. Một người có thể sinh ra trong một đất nước Phật giáo, có những bậc thầy giảng dạy bằng chính ngôn ngữ của mình, nhưng bản thân lại chẳng hề quan tâm. Ngày nay, tình trạng này rất phổ biến.

Thay vào đó, người ta chỉ duy trì một niềm tin bên ngoài dựa trên tập quán văn hóa. Họ có thể trì tụng Om Mani Padme Hum, đi nhiễu quanh các thánh tích, nhưng lại thiếu sự quan tâm thực sự đến việc tu tập và ứng dụng giáo pháp trong đời sống hàng ngày. Trong thời đại này, lòng tin chân thật quả thực rất hiếm.

Bởi vậy, khi tất cả những nhân duyên thuận lợi ấy hội đủ, đừng lãng phí cơ hội của mình. Những nhân duyên giúp ta gặp được Phật pháp là kết quả do chính ta đã tạo nên trong đời này và những đời trước. Đó không phải một sự ngẫu nhiên, cũng chẳng phải điều tự nhiên xuất hiện từ hư không. Nếu trong đời này ta không biết tận dụng cơ hội để phát triển bản thân đến mức tốt đẹp nhất trong khả năng của mình, ai biết được đời sau ta sẽ đi về đâu? Cơ hội thực hành Phật pháp có thể sẽ không trở lại. Đó là lý do sự quý báu của thân người được đặt ở vị trí đầu tiên và quan trọng nhất. Ta đừng để cuộc đời này trôi qua uổng phí rồi lìa đời trong nuối tiếc.

Cái chết và vô thường

Pháp quán sơ khởi thứ hai là quán niệm về cái chết và vô thường. Vạn sự vạn vật đều biến đổi trong từng khoảnh khắc, và ta không biết mình còn sống được bao lâu. Tuổi trẻ không bảo đảm rằng ngày mai ta vẫn còn sống. Một người còn trẻ, khỏe mạnh và sung sức vẫn có thể lên cơn đau tim hoặc gặp tai nạn. Bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra, và ta hoàn toàn không biết trước.

Ta không thể tự tin khẳng định mình sẽ sống được bao lâu. Có thể ta sẽ sống lâu, cũng có thể không. Mọi thứ đều vô thường, nhưng có một điều chắc chắn trong cuộc đời là cái chết. Đây là điểm chung của tất cả chúng ta. Một trăm phần trăm con người đều sẽ chết.

Đức Phật dạy rằng nếu chỉ có thể thực hành một đề mục thiền quán, ta nên quán về vô thường và cái chết. Mục đích của phép quán này không phải khiến ta trở nên buồn khổ. Trái lại, nó giúp ta nhận ra sự quý giá của kiếp người khi ta vẫn còn đang có nó. Nó nhắc rằng ta sẽ không sống mãi, vì vậy hãy tu tập ngay từ bây giờ.

Nghiệp và tái sinh

Pháp quán sơ khởi thứ ba là nghiệp và tái sinh. Trong vô số người trên thế giới, chỉ một số rất ít sẽ đọc những dòng này. Bằng cách nào đó, bạn đã tạo nên những nhân duyên để được đọc một bản văn Phật pháp như thế này. Theo quan điểm Phật giáo, đó là kết quả của những hành động trong quá khứ, hay nghiệp của bạn.

Bạn có thể nghĩ rằng chính mình đã quyết định đọc, nhưng thực ra bạn cũng đang được thúc đẩy bởi nghiệp lực đã tạo ra trong các đời trước và ngay trong đời này. Tất cả những điều ấy cùng hội tụ để vào chính thời điểm này, bạn có sự quan tâm và cơ hội cầm cuốn sách lên đọc.

Trong từng khoảnh khắc, chúng ta đang thọ nhận kết quả của quá khứ và tạo dựng tương lai. Toàn bộ tiến trình ấy liên tục vận hành và mở ra không ngừng.

Phần lớn những gì xảy đến với ta, đặc biệt là những biến cố quan trọng trong cuộc đời, đều là kết quả của những nhân duyên do chính ta từng tạo ra. Cách ta phản ứng trước những hoàn cảnh ấy lại tạo thêm những nhân duyên mới. Bằng cách đó, ta không ngừng kiến tạo tương lai của chính mình.

Nhiều điều xảy ra trong đời không hoàn toàn là trùng hợp. Chúng thuộc về những khuynh hướng và mô thức riêng mà ta đang trải nghiệm trong giai đoạn này. Vì vậy, dù bất cứ chuyện gì xảy đến, điều quan trọng là đừng vội phán xét nó tốt hay xấu. Thay vào đó, hãy tự hỏi: “Tôi có thể đáp lại hoàn cảnh này bằng lòng bi mẫn và trí tuệ như thế nào để mở ra những khả năng tốt đẹp hơn trong tương lai?”.

Phần lớn những điều ta gọi là tốt hay xấu chỉ được nhìn qua những quan niệm chật hẹp của bản ngã. Biết bao lần, một sự việc ta từng xem là bất hạnh về sau lại hóa thành điều tốt đẹp nhất từng xảy đến. Ngược lại, những điều ban đầu tưởng như tuyệt vời chưa chắc đã đưa ta đến đâu.

Vì vậy, đừng đánh giá sự việc chỉ dựa trên cảm giác dễ chịu hay khó chịu mà chúng mang lại cho bản ngã. Hãy tự hỏi: “Tôi có thể học được gì từ điều này? Hoàn cảnh này đang dạy tôi điều gì?”.

Nỗi khổ của luân hồi

Pháp quán sơ khởi thứ tư là tình trạng khổ đau của luân hồi. Dù hoàn cảnh sống của ta trông giống cõi trời hay địa ngục, nó vẫn nằm trong nhà tù luân hồi. Ta vẫn đang bị giam hãm.

Thứ giam giữ chúng ta không hẳn là hoàn cảnh bên ngoài, mà chính là mê lầm bên trong và sự chấp thủ vào bản ngã. Chừng nào vẫn còn giữ lấy vô minh căn bản về bản chất chân thật của các pháp, chừng ấy ta vẫn còn phải chịu khổ.

Ta khổ vì mọi thứ đều vô thường, trong khi ta lại muốn chúng an toàn, bền vững và không thay đổi. Ta không biết điều gì sẽ xảy ra, khi nào nó xảy ra và nó sẽ diễn ra như thế nào. Thế nhưng, bản ngã luôn muốn mọi thứ phải chắc chắn, ổn định và vận hành đúng theo ý mình. Bản ngã gắn liền với vô minh; vậy tại sao chúng ta cứ mãi đi theo sự dẫn dắt của vô minh?

Hết lần này đến lần khác, giáo pháp tìm cách giúp chúng ta phá vỡ sự giam hãm ấy, dù chỉ trong một khoảnh khắc, để có thể nhìn sự vật đúng như chúng thực sự là, thay vì nhìn chúng qua tâm thức phàm tình đầy mê lầm và phân biệt.

Jetsunma Tenzin Palmo

(Tâm Tuệ dịch, theo tricycle.org)