Tên tuổi của nhà nghiên cứu Phan Đăng gần như không mấy xa lạ với những ai quan tâm đến văn hóa - lịch sử nước nhà, đặc biệt là tại cố đô Huế. Ông từng đảm nhiệm vị trí Trưởng khoa Ngữ văn thuộc Đại học Khoa học - Đại học Quốc gia Huế, là người thầy được nhiều thế hệ nhà báo, nhà văn xứ Huế kính trọng.

Sau khi về hưu, theo lời mời của cố Trưởng lão Hòa thượng Thích Chơn Thiện, bấy giờ là Viện trưởng Học viện Phật giáo VN tại Huế, nhà nghiên cứu Phan Đăng tham gia giảng dạy và cố vấn công tác đào tạo cho học viện. Đồng thời, là một người có mối quan tâm sâu sắc và sự am tường về văn hóa - lịch sử cũng như tinh thông Hán - Nôm, ông đã cho ra đời nhiều bài viết có giá trị, trong số đó có các bài nghiên cứu đặc sắc về văn hóa Phật giáo cộng tác cùng ấn phẩm Liễu Quán, do Trung tâm Văn hóa Phật giáo Liễu Quán - Huế tổ chức thực hiện, ngay từ những số đầu tiên.

Trong sự nghiệp của mình, nhà nghiên cứu Phan Đăng đã chuyên tâm thực hiện và cho ra đời bản dịch & chú giải của 2 tác phẩm văn hóa - lịch sử đáng chú ý, đó là Hoàng Việt Nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định được xuất bản lần đầu năm 2003, tái bản năm 2022 và Hải ngoại kỷ sự của Hòa thượng Thạch Liêm Thích Đại Sán, xuất bản năm 2025.

Hoàng Việt Nhất thống dư địa chí là bộ địa chí đầu tiên của nhà Nguyễn, được Thượng thư Lê Quang Định biên soạn chỉ một năm sau khi vua Gia Long đăng cơ, ghi chép tường tận về núi sông thủy thổ, phong hóa của từng vùng trong cả nước. Cuốn sách được nhà nghiên cứu Phan Đăng dịch, chú giải và xuất bản lần đầu năm 2003, tái bản năm 2022. Với lần tái bản, cuốn sách đã được Hội đồng giải thưởng sách Quốc gia trao tặng giải A giải thưởng sách quốc gia lần thứ 5 trong cùng năm.

Riêng với Hải ngoại kỷ sự, đây là một trong số những tài liệu tham khảo có giá trị đối với việc nghiên cứu về văn hóa - lịch sử xứ Đàng Trong vào thế kỷ XVII, dưới thời trị vì của các chúa Nguyễn.

Hải ngoại kỷ sự là bút ký của Hòa thượng Thạch Liêm Thích Đại Sán (1633-1704), còn có hiệu là Đại Sán Hán Ông, ghi chép lại về lần thăm viếng xứ Đàng Trong của Hòa thượng trong khoảng các năm 1695 - 1696. Hòa thượng Thích Đại Sán là người Giang Tây, được chúa Nguyễn Phúc Chu (1675-1725), vị chúa Nguyễn thứ 6 của xứ Đàng Trong cầu thỉnh sang để góp phần chỉnh đốn lại hiện trạng Phật giáo tại đây.

Hải ngoại kỷ sự là cuốn bút ký hành trình do Hòa thượng Thích Đại Sán thực hiện kể từ khi khởi sự chuyến đi cho đến hết thời gian lưu trú tại Đàng Trong. Sự kiện đặc biệt nổi bật được tổ chức trong thời gian Hòa thượng lưu trú tại Đàng Trong, đồng thời là nhân duyên cho việc du hành đến xứ sở này đó là lễ truyền giới Tỷ-kheo cho Tăng chúng Đàng Trong và truyền giới Bồ-tát tại gia cho chúa Nguyễn Phúc Chu cùng nhiều hoàng thân quốc thích.

Bên cạnh đó, Hải ngoại kỷ sự cũng ghi lại những điều mắt thấy tai nghe ở những nơi Hòa thượng đã đi qua; và với cơ hội được ra vào trong các cung phủ của chúa Nguyễn, Hòa thượng cũng đã có những mô tả hết sức tường tận. Đây cũng là một điểm tạo nên giá trị đặc biệt cho tác phẩm khi cung cấp cho đời sau cái nhìn trực diện về đời sống, sinh hoạt của tầng lớp quý tộc đương thời. Đồng thời, thông qua việc tham khảo những ghi chép trong Hải ngoại kỷ sự, chúng ta còn có thể nhìn nhận được phần nào về hiện trạng Phật giáo ở Đàng Trong thời bấy giờ với những thay đổi, biến động trong thời gian Hòa thượng Thích Đại Sán lưu lại.

Tác phẩm này được tổ chức biên dịch lần đầu vào năm 1963 bởi Ủy ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam trực thuộc Viện Đại học Huế. Từ đó đến nay, bản dịch này gần như là bản duy nhất được phổ biến rộng rãi và sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, học tập. Tuy nhiên, như nhận định của Giáo sư Lê Mạnh Thát, “do còn nhiều giới hạn nên bản dịch đã có một số thiếu sót, hoặc dịch hoặc phiên âm một số từ thiếu chính xác”. Do vậy, bản dịch mới, xuất bản năm 2025, được nhà nghiên cứu Phan Đăng thực hiện một cách nghiêm cẩn, chi tiết với văn phong khá mới mẻ và tiệm cận với ngôn ngữ thời đại đã bổ sung thêm một nguồn tham khảo cần thiết.

Đáng kể hơn hết trong bản dịch lần này, nhà nghiên cứu Phan Đăng đã bổ sung một số lượng lớn các chú giải về những thuật ngữ, chi tiết đề cập trong nội dung tác phẩm, trong đó có chú giải về một số thuật ngữ đặc thù Phật giáo. Chính điểm này, xuất phát từ vốn hiểu biết về Phật giáo của dịch giả đã đem đến sự bổ trợ cần thiết để đọc - hiểu tác phẩm một cách đúng đắn, chân xác đối với người đọc.