Theo đó, Khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận sẽ được quy hoạch như một quảng trường lớn, kết nối quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, hình thành không gian “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”.

Khu vực nghiên cứu quy hoạch rộng 65,89ha với giới hạn phía Bắc giáp phố Cầu Gỗ; phía Tây trùng chỉ giới phố Hàng Trống; phía Nam giáp phố Hai Bà Trưng; phía Đông giáp phố Lý Thái Tổ và phố Trần Quang Khải. Trong đồ án quy hoạch này, bên cạnh các điểm nhấn như tái cấu trúc khu vực UBND TP.Hà Nội, khu vực quảng trường Thời Đại,… thì tại khu vực Bưu điện Hà Nội, việc nghiên cứu hạ giải một số công trình kiến trúc chưa phù hợp và phục dựng, tái hiện hình thái kiến trúc đặc trưng của chùa Báo Ân tại trung tâm của khuôn viên bưu điện được nêu lên. Đây là một trong những điểm nhấn hết sức đáng chú ý bởi cho đến trước khi bị người Pháp phá hủy vào năm 1888, chùa Báo Ân từng là một trong những kiến trúc đồ sộ và nổi bật với tính biểu tượng cao về mặt tinh thần, nghệ thuật và văn hóa gắn liền với không gian của Hồ Gươm – khu vực được mệnh danh là Trái tim của Thủ đô.

Tháp Hòa Phong là công trình duy nhất còn sót lại của chùa Báo Ân sau khi bị người Pháp triệt hạ

Ngược dòng lịch sử, năm 1842, dưới thời vua Thiệu Trị, chùa Báo Ân được hưng công xây dựng bởi Tổng đốc Hà Ninh Nguyễn Đăng Giai. Cũng từ nguyên do này, trong dân gian, chùa Báo Ân còn được gọi bằng cái tên khác là chùa Quan Thượng. Quy mô của chùa Báo Ân bấy giờ hết sức đồ sộ, huy hoàng với tổng cộng 36 nóc 180 gian với các công trình được dàn trải trên quy mô rộng lớn như cổng tam quan, bảo tháp, cầu đá bắc qua ao Liên trì, tháp Hòa Phong tiếp giáp với bờ Hồ Gươm,… Đặc biệt, nội điện của chùa tôn trí hệ thống tượng vũ được chế tác tinh xảo, thể hiện trình độ điêu luyện và tài hoa của người thợ thủ công đương thời. Trong đó đáng kể nhất phải nói đến pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay và bộ phù điêu Thập điện Minh vương được chạm khắc trên gỗ vô cùng sống động.

Cũng bởi ấn tượng phát sinh từ bộ phù điêu Thập điện Minh vương với những khung cảnh xét xử tội nhân trong chốn U minh này, người Pháp đã gọi chùa Báo Ân là Pagode des Supplices, tức chùa Khổ Hình. Đồng thời, trong nhiều ghi chép, sách vở của những người Pháp đến Đông Dương thời bấy giờ, khi chùa Báo Ân còn tồn tại, ấn tượng về vẻ đẹp của ngôi chùa Báo Ân cũng được đề cập cụ thể, đơn cử như trong Một chiến dịch ở Bắc Kỳ của bác sĩ quân y Charles-Édouard Hocquard, Hồi ký xứ Đông Dương của Toàn quyền Paul Doumer hay một tác phẩm khá thú vị khác là Các tầng địa ngục theo Phật giáo của Léon Riotor và Léofanti với 12 phụ bản được các nghệ nhân vẽ lại bằng bút sậy theo các phù điêu khắc nổi ở chùa Báo Ân.

Tháng 11 năm 1885, sau khi hoàn thành công cuộc xâm lược Việt Nam, thực dân Pháp bắt đầu tiến hành công cuộc quy hoạch và chỉnh trang đô thị Hà Nội theo phong cách phương Tây. Xung quanh khu vực hồ Gươm tồn tại rất nhiều khu nhà tranh của người dân các thôn thuộc tổng Phúc Lâm cư ngụ được tiến hành đốt bỏ. Người Pháp cũng cho đổ đất, kè lại hồ cũng như tiến hành nhiều đợt di dời, đốt bỏ hàng trăm nóc nhà ở các phường, thôn quanh hồ Gươm, trong đó có thôn Cựu Lâu, nơi tọa lạc của chùa Báo Ân. Năm 1888, để mở đường và xây nhà bưu điện, người Pháp cho phá dỡ toàn bộ chùa Báo Ân. Theo thời gian, dấu tích về ngôi phạm vũ nguy nga bậc nhất Hà Nội thế kỷ XIX bị xóa sạch, chỉ còn lại vỏn vẹn ngọn tháp Hòa Phong đứng chơ vơ bên bờ hồ cho đến tận ngày nay.

Nếu lựa chọn góc nhìn lạc quan, có thể tạm coi như một may mắn của lịch sử khi ngôi chùa Báo Ân tuy đã bị phá hủy hoàn toàn, nhưng một trong số những bảo vật của ngôi chùa này đó là pho tượng Quán Thế Âm nghìn mắt nghìn tay vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. Trong thời gian lưu lại Đông Dương với vai trò Giám đốc Nha Học chánh Bắc Kỳ đồng thời là một người am hiểu và trân trọng giá trị văn hóa bản xứ, chứng kiến sự phá hủy của ngôi chùa Báo Ân, Gustave Dumoutier đã tìm cách đưa pho tượng Quán Thế Âm nghìn mắt nghìn tay về Pháp và hiến tặng cho Bảo tàng Guimet vào năm 1889.

Cùng năm này, trong triển lãm quốc tế tại Paris, pho tượng được trưng bày trong chuyên đề Pagode Tonkinoise (Chùa Bắc Kỳ). Sau đó, pho tượng được đặt ở vị trí trung tâm trong “Khu trưng bày Đông Dương” một thời gian trước khi được đưa vào kho lưu trữ và bị lãng quên trong thời gian dài, bị nhầm lẫn là một pho tượng Bồ-tát của Trung Hoa trước khi được định danh chính xác trở lại. Đến khoảng thập niên 90, các chuyên gia phục chế hàng đầu của Bảo tàng Guimet bắt tay vào việc phục chế nhằm tái tạo vẻ đẹp hoàn chỉnh của pho tượng từ hơn 800 mảnh vỡ nhỏ và đưa trở lại không gian trưng bày châu Á của bảo tàng cho đến nay.

Theo quy hoạch vừa công bố, chùa Báo Ân sẽ được phụng dựng tại vị trí cũ

Có thể nói, nếu so với nhiều ngôi chùa khác có tuổi đời đáng kính cùng truyền thống sinh hoạt sơn môn phong phú trên địa bàn Hà Nội, chùa Báo Ân có tuổi đời lẫn thời gian tồn tại phần nào khiêm tốn hơn, tuy nhiên, ngôi chùa này lại hàm chứa một giá trị nghệ thuật lớn, với phong cách kiến trúc độc đáo và tuyệt mỹ, thể hiện trình độ của người thợ thủ công Việt Nam. Đặc biệt, những biến cố trong dòng thời gian gắn liền với chùa Báo Ân cũng mang tính lịch sử, biến ngôi chùa trở thành minh chứng cho một giai đoạn đau thương của đất nước dưới ách đô hộ thực dân. Theo đó, nhiều giá trị văn hóa, tinh thần và tâm linh của dân tộc cũng bị hủy hoại, xóa bỏ.

Trao đổi với Giác Ngộ, nhà nghiên cứu, cư sĩ Trần Đình Sơn bày tỏ sự tán thành đối với việc cân nhắc phục dựng ngôi chùa Báo Ân trong quy hoạch tổng thể Hồ Gươm. Theo chia sẻ của ông, việc tái hiện hoặc phục dựng ngôi chùa Báo Ân là điều ông băn khoăn, trăn trở trong nhiều năm qua, bởi giá trị to lớn về mặt lịch sử, nghệ thuật của ngôi chùa này.

“Mặc dù được xây dựng từ thế kỷ XIX, so với mặt bằng chung của nhiều ngôi danh lam cổ tự khác ở miền Bắc hay cụ thể hơn là khu vực Hà Nội hiện nay, chùa Báo Ân lại mang trong mình rất nhiều giá trị đặc biệt. Trước hết, ngôi chùa gắn liền với một giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất nước dưới triều Nguyễn. Sau nữa, với quy mô và hình thái kiến trúc đặc sắc cũng như từng lưu bên trong mình những bảo vật quý giá thể hiện trình độ tài hoa của người thợ thủ công Việt Nam, ngôi chùa Báo Ân có thể coi như một biểu tượng về nghệ thuật và văn hóa Phật giáo. Trong điều kiện cho phép, việc lựa chọn hình thái phù hợp để phục dựng một phần nào đó của ngôi chùa Báo Ân sẽ giúp cho hậu thế có cái nhìn rõ ràng hơn về di sản quý báu mà cha ông xưa đã xây dựng”, nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn bày tỏ.

Quy hoạch dự kiến của khu vực Bưu điện sau khi phục dựng chùa Báo Ân

Dưới góc nhìn của một người làm chuyên môn, TS.Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM nhận định việc phục dựng, tái hiện di tích chùa Báo Ân cần có sự cân nhắc và thận trọng trong việc nghiên cứu về quy mô, hình thức phục dựng để đảm bảo sự hài hòa của công trình đối với cảnh quan chung của Hồ Gươm cũng như tổng thể các công trình trong khu vực. Theo TS.Nguyễn Thị Hậu, trải qua hàng trăm năm với những biến chuyển của cảnh quan, quy hoạch trong khu vực, tính cho đến thời điểm hiện tại, khu vực Bưu điện Hà Nội, nơi vốn là địa điểm tọa lạc của ngôi chùa Báo Ân đã có nhiều thay đổi qua quá trình xây dựng, cải tạo. Do đó, trong phương án quy hoạch được đưa ra, do phải giữ lại một số công trình có giá trị lịch sử, văn hóa trong khu vực Bưu điện, nếu phục dựng ngôi chùa Báo Ân thì sẽ có một quy mô nhỏ hơn nhiều lần so với nguyên bản.

“Chúng tôi cho rằng việc phục dựng ngôi chùa Báo Ân cần được xem xét cẩn trọng. Vấn đề phục dựng theo hình thức nào, tỷ lệ ra sao, lựa chọn hạng mục nào để phục dựng,… cần được cân nhắc kỹ lưỡng, trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu khảo cổ học, sử học... Chỉ riêng phần cổng tam quan ngôi chùa Báo Ân thôi đã có quy mô rất đồ sộ, do đó, nếu không tính toán một cách phù hợp, công trình phục dựng có thể trở nên khập khiễng so với tổng thể xung quanh, đặc biệt phải đảm bảo tính hài hòa với Hồ Gươm, trọng tâm của toàn bộ quy hoạch”, TS.Nguyễn Thị Hậu chia sẻ.

Cũng theo bà, hiện nay, việc ứng dụng công nghệ hiện đại như trình chiếu 3D, mô phỏng cảnh quan vào trong phục dựng di tích được rất nhiều nước trên thế giới thực hiện, do đó, trong việc hoạch định phương án phục dựng chùa Báo Ân, chúng ta hoàn toàn có thể cân nhắc việc sử dụng kết hợp song song các hình thức phục dựng, trong đó có ứng dụng công nghệ hiện đại để “tái hiện công trình” thay vì chỉ áp dụng đơn nhất một hình thức “phục dựng” công trình thật trong không gian hạn hẹp.

*

Có thể nói, việc phục dựng ngôi chùa Báo Ân, dù không thể phục hồi hoàn toàn không gian đồ sộ nguyên bản bởi những hạn chế từ sự chuyển biến trong cấu trúc không gian đô thị, nhưng vẫn phần nào có thể tái hiện lại một phần cảnh quan của ngôi chùa tại vị trí ban đầu. Việc “trở lại” của ngôi chùa Báo Ân cũng là sự tái hiện những lát cắt của một thời kỳ, đặt trong một tổng thể cảnh quan chung của khu vực Hồ Gươm, góp phần tăng thêm giá trị và ý nghĩa lịch sử của khu vực trung tâm thủ đô.