Sự sống của sinh linh có giác cảm nói riêng, giống như một dòng thác với sức nước thật mạnh, và dòng nước chảy xiết không bao giờ ngưng đọng, ngay cả trong một giây phút ngắn ngủi cũng không. Đời sống của mỗi sinh linh kéo dài được bao lâu, không ai biết; tất cả đều suy thoái và phù du.

Những bước đầu trên đường tu tập tâm linh gồm có hai giai đoạn. Trong giai đoạn thứ nhất ta phải giới hạn những hành vi tiêu cực, đấy là những thể dạng tâm thức sai lầm của mình. Để chặn đứng những thể dạng lầm lạc này, ta hãy khởi sự suy tư về vô thường trong dạng thể thô thiển của nó. Giai đoạn kế tiếp là thiền định về thể dạng tinh tế hơn của vô thường, giai đoạn này đòi hỏi phải suy tư thật sâu xa về bản thể sinh động và luôn luôn biến đổi của hiện thực. Thiền định về thể dạng tinh tế của vô thường là liều thuốc chủ yếu hóa giải những thể dạng tâm thức và những cảm nhận sai lầm, chúng làm phát sinh ra những hành vi tiêu cực của ta.

Thật rõ ràng, mục đích của sự sinh là cái chết, và cái chết là một hiện tượng không ai muốn. Tuy nhiên chọn thái độ không chấp nhận cái chết, không phải là một thái độ phù hợp. Dù cho ta thích hay không thích, cái chết vẫn là một dữ kiện trong sự hiện hữu của ta. Ta không thể nào chống lại tính chất không thể khắc phục được của nó. Đó là một hiện tượng mà tất cả chúng ta đây, sớm hay muộn, đều phải gánh chịu.

Nếu so sánh giữa những người không chấp nhận suy tư về cái chết và những người thường xuyên giữ một mối liên hệ thân thiện với nó, nhìn nó trước mặt, ta sẽ nhận thấy phản ứng thật khác nhau giữa hai loại người vừa kể, khi cái chết gần kề. Vì vậy, khi nghĩ đến tầm quan trọng mà Phật gán cho cái chết và vô thường, thì chớ nên tưởng tượng đạo Phật là một con đường tâm linh yếm thế. Hãy xem đạo Phật là một nguồn khích lệ giúp ta thân thiện với cái chết và chấp nhận nó như một sự kiện tự nhiên của hiện hữu, như thế đến lúc ta phải đương đầu với nó, nó sẽ không hiện hữu với ta như một chấn động kinh hoàng, một thứ gì không chờ đợi, nghịch lý và bấn loạn một cách khủng khiếp.

Nếu biết đối đầu với cái chết khi còn khỏe mạnh, chúng ta sẽ có đủ khả năng bảo toàn sự thản nhiên và trầm tĩnh trong những giây phút cuối cùng; chúng ta biết tự che thân trước những lo âu vô ích. Dần dần, trên đường tu tập tâm linh, biết đâu một lúc nào đó, bỗng nhiên ta có cảm giác nhận thấy rằng ta có đủ khả năng để chiến thắng những lo âu về cái chết, và vượt lên trên cái chết.

Tenzin Gyatso

Hoang Phong dịch