Bài trên Báo Giác Ngộ số 1338 - Thiết kế: Phòng Mỹ thuật BGN/Tống Viết Diễn

Luận văn được Hội đồng Khoa học thông qua, đánh giá cao về cả đóng góp học thuật lẫn quá trình nghiên cứu công phu. Ngay sau buổi bảo vệ, tân Thạc sĩ Báo chí học Lưu Hoàng Nhân đã dành cho Giác Ngộ cuộc trò chuyện thú vị.

* Khi bắt đầu chọn nghiên cứu về Giác Ngộ online, điều gì đã thôi thúc anh đi sâu vào đề tài này, và nó có liên quan như thế nào tới hành trình học Phật của bản thân?

- Lưu Hoàng Nhân: Nếu tính thời gian ngày được cấp giấy phép hoạt động báo chí, năm 2025 cũng đánh dấu báo Giác Ngộ tròn nửa thế kỷ phụng sự Tăng Ni, Phật tử, bạn đọc từ sau ngày đất nước thống nhất cho tới nay. 50 năm phát triển, báo Giác Ngộ không chỉ mang trách nhiệm thông tin hoạt động Phật giáo trên cả nước lẫn nước ngoài, mà còn là cầu nối chuyển tải chính sách về tôn giáo đến với hàng chục triệu tín đồ và phản ánh tâm tư nguyện vọng của Tăng, Ni, Phật tử đến lãnh đạo. Đáng chú ý, dù là cơ quan báo chí Phật giáo lâu đời nhất tại Việt Nam, nhưng hiếm có các công trình nghiên cứu khoa học về hoạt động truyền thông của báo Giác Ngộ.

Anh Lưu Hoàn Nhân tác nghiệp khi còn làm ở Truyền hình Quốc hội

Cụ thể, khi tìm kiếm từ khóa “báo Giác Ngộ” trên bản điện tử của tạp chí Nghiên cứu Phật học (Cơ quan ngôn luận của GHPGVN) - mã số ISSN: 2734 - 9195, chỉ xuất hiện khoảng 230 kết quả. Trong đó, đa số là các trích dẫn, bài đăng lại từ trang giacngo.vn, không hiển thị công trình nghiên cứu khoa học nào về báo Giác Ngộ cũng như báo trực tuyến giacngo.vn. Điều này càng thôi thúc tôi đi sâu vào nghiên cứu.

Trong quá trình thực hiện luận văn, có dịp tiếp xúc trực tiếp với các Phật tử đủ mọi trình độ và công việc khác nhau, tôi đã phát hiện rất nhiều điều thú vị trong hành trình khám phá thế giới tâm linh của họ. Tôi nhận ra học Phật không chỉ là tiếp thu mà còn phải thực hành giáo lý; điều Phật dạy không cần phải hiểu hay ứng dụng quá cao siêu, mà đôi khi chỉ là những điều rất nhỏ trong đời sống hàng ngày cũng giúp ta tỉnh thức, bình an.

Trong quá trình thực hiện luận văn thạc sĩ, có những thách thức nào đáng nhớ nhất liên quan đến phạm trù đạo đức - học thuật, và anh đã vượt qua chúng ra sao?

- Luận văn này sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn trực tiếp để tìm hiểu cách thức tương tác của công chúng Phật giáo với trang giacngo.vn sẽ ảnh hưởng ra sao đến thái độ tôn giáo, kiến thức Phật học và các thực hành tôn giáo hàng ngày của họ. Thiết kế nghiên cứu ưu tiên việc nắm bắt các trải nghiệm chủ quan của các Phật tử, thừa nhận rằng sự tương tác của họ với truyền thông tôn giáo kỹ thuật số xảy ra trong các bối cảnh văn hóa, thời gian và từng cá nhân cụ thể. Tiếp cận định tính này cho phép tôi khám phá cách mà người tham gia hiểu và tích hợp nội dung Phật giáo trực tuyến vào quá trình nhận thức và thực hành tôn giáo của họ.

Quá trình thực hiện luận văn từ tháng 6-2023 đến tháng 12-2025 cũng có những thử thách rất lớn, nhất là những lùm xùm liên quan một số nhân vật thuộc (hoặc không thuộc) Giáo hội, đã ảnh hưởng khá nhiều đến nhận thức của cộng đồng Phật tử nói chung. May mắn thay, những thông tín viên mà tôi phỏng vấn để thực hiện luận văn, họ đều có chính kiến, tư duy phản biện và am hiểu Phật pháp. Còn những khó khăn liên quan phạm trù đạo đức - học thuật thì không đáng kể.

* Quá trình nghiên cứu, anh thấy Giác Ngộ online có ảnh hưởng thế nào đến đời sống tu học và thực hành Phật pháp của người trẻ hôm nay?

- Các phát hiện của luận văn cho thấy tác động sâu sắc và đa diện của Giác Ngộ online đối với đời sống tâm linh của các Phật tử trẻ, chứng minh trang giacngo.vn không chỉ đơn thuần là một nguồn thông tin mà còn là một động lực biến đổi, tái định hình việc thực hành, bản sắc của các Phật tử và sự tích hợp giá trị của Phật giáo trong bối cảnh đương đại. Những chia sẻ và đề xuất do các Phật tử đưa ra cho thấy sự hiểu biết tinh tế về giáo lý và thực hành Phật pháp. Các Phật tử trẻ ưu tiên sự linh động trong phương thức và kết hợp nhiều pháp môn tu tập, linh động về cả thời gian lẫn không gian thực hành tôn giáo. Sự linh hoạt này có thể đã được vun bồi qua tương tác bền bỉ với giacngo.vn, phục vụ các nhu cầu quan trọng cho người thực hành hiện đại: duy trì bản sắc tôn giáo dù không thể đến chùa thường xuyên, điều chỉnh việc thực hành cho phù hợp với yêu cầu công việc, và hài hòa các truyền thống gia đình.

* Anh đánh giá thế nào về mối quan hệ giữa kiến thức Phật học truyền thống và các công cụ thực hành online trong bối cảnh hiện đại?

- Về mối quan hệ giữa kiến thức Phật học truyền thống và các công cụ thực hành online trong bối cảnh hiện đại, chức năng làm rõ giáo lý nổi lên như một sự hài lòng quan trọng có được thông qua việc các Phật tử tương tác với giacngo.vn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong môi trường thông tin kỹ thuật số đương đại, thường đặc trưng bởi sự đa nguyên tôn giáo và những thông tin sai lệch tiềm tàng.

Các Phật tử nhất quán bày tỏ động lực để tìm hiểu về những tông phái, pháp môn tu tập và các khái niệm Phật học thông qua nguồn có thẩm quyền. Họ đọc giacngo.vn để tìm kiếm kiến thức Phật học tổng quan, đúng với Chánh pháp, giải đáp những thắc mắc về giáo lý thông qua những nội dung được viết, mà theo các thông tín viên mô tả “rất khoa học”, có tính học thuật, cô đọng và súc tích. Đặc điểm này cho thấy người dùng đánh giá cao đối với sự hướng dẫn tôn giáo hợp lý, dựa trên bằng chứng thay vì nội dung sùng đạo thuần túy.

Lưu Hoàng Nhân tại buổi bảo vệ

* Trong đời sống hàng ngày, anh áp dụng những gì đã nghiên cứu vào chính việc tu tập và tương tác với các mối quan hệ qua môi trường số như thế nào?

- Trong lúc phỏng vấn các thông tín viên, tôi luôn đặt mình vào hoàn cảnh của họ. Vì mỗi người sẽ có trình độ, công việc và hoàn cảnh sống khác nhau, nên nhận thức và việc thực hành tôn giáo của họ chắc chắn sẽ có sự khác biệt nhất định. Khi tưởng tượng ra mình chính là người đồng hành với họ trong hành trình khám phá đời sống tâm linh thông qua việc đọc giacngo.vn, tôi phát hiện ra nhiều điều hay, từ nhận thức đến thái độ và thực hành.

Dĩ nhiên, từ nhận thức, đến thái độ, rồi đến thực hành là một quá trình tích lũy, không thể nào tự bản thân nhìn ra trong thời gian ngắn. Nên câu hỏi tôi áp dụng những gì đã nghiên cứu vào chính việc tu tập và tương tác với các mối quan hệ qua môi trường số như thế nào tôi chưa thể trả lời ngay. Vấn đề hiện tại là tôi cũng đang trên hành trình cố gắng hoàn thiện chính mình theo những gì mà tôi đã nghiên cứu và chiêm nghiệm ra sau khi hoàn thành luận văn.

* Nhìn về tương lai, anh kỳ vọng điều gì từ cộng đồng Phật tử và hệ thống giáo dục Phật giáo trong việc phát triển các hình thức tu học số một cách đúng Chánh pháp và hiệu quả?

- Việc phát triển các hình thức tu học số như trang Giác Ngộ online có thể xem là một điển hình: đúng Chánh pháp và hiệu quả. Chúng ta có quyền kỳ vọng vào việc phát triển tôn giáo chính thống trên nền tảng số. Nhưng trước hết, cần nắm bắt được cả nhu cầu lẫn yêu cầu của công chúng tôn giáo: họ cần gì, muốn gì và được gì? Điều này phần nào được thể hiện qua những ý kiến, đề xuất của các thông tín viên, hiến kế để tăng hiệu quả truyền thông cho Phật giáo.

Có ba mối quan tâm bao trùm của các Phật tử: tính toàn diện về nhân khẩu học (đặc biệt là thu hút giới trẻ), hiện đại hóa nền tảng (tích hợp đa phương tiện và mạng xã hội), và cân bằng nội dung (giữa chiều sâu giáo lý và khả năng lan tỏa). Những đề xuất này không đến từ những độc giả thông thường mà đến từ những độc giả tham gia sâu sắc vào quá trình truyền thông trên nền tảng kỹ thuật số. Đây là những người tiêu thụ nội dung trang giacngo.vn thường xuyên, từ đó vun bồi nên những tầm nhìn cụ thể về tiềm năng của truyền thông Phật giáo kỹ thuật số.

* Với kết quả nghiên cứu cùng những góp ý của Hội đồng Khoa học, anh rút ra điều gì, có góp ý nào cho Giác Ngộ online để tờ báo ngày càng phát triển, trở thành kênh thông tin đáng tin cậy của Tăng Ni, Phật tử trong nước, là tờ báo Phật giáo lan tỏa giá trị rộng rãi ra thế giới?

- Để khách quan và bao quát, tôi xin phép trích dẫn một số đề xuất đến từ các Phật tử thường xuyên đọc Giác Ngộ online. Đề xuất được thường xuyên nhắc đến là việc tạo ra những chuyên mục, nội dung cụ thể cho Phật tử trẻ. Các độc giả trẻ tuổi thấy mình đang tiếp cận nội dung được thiết kế chủ yếu cho các thế hệ lớn tuổi. Từ đó, họ trình bày nhu cầu này một cách toàn diện: sự xác thực bản sắc, cảm giác thuộc về cộng đồng, và việc xây dựng các nội dung chống lại định kiến rằng Phật giáo chỉ tập trung vào người lớn tuổi hoặc người yếu thế.

Các đề xuất cụ thể nhất về mặt kỹ thuật liên quan đến việc mở rộng ra ngoài nội dung văn bản truyền thống để áp dụng các định dạng đa phương tiện phục vụ cho nhu cầu nghe (Podcast) và nhìn (Video, Infographic). Đó là sự tương tác bằng hình ảnh, sự linh hoạt của âm thanh, và các trải nghiệm tương tác khác.

Một đề xuất quan trọng liên quan đến việc thiết lập uy quyền giáo lý rõ ràng để chống lại thông tin sai lệch và giải quyết các tranh cãi tôn giáo, thể hiện sự hướng dẫn có thẩm quyền và minh bạch về nhận thức trong một môi trường bão hòa thông tin. Các Phật tử dẫn chứng thực trạng thông tin sai lệch mà họ đã gặp phải, gây ra sự hoang mang trong quá trình tu tập. Tương tự, mối quan tâm đáng kể của các Phật tử liên quan khả năng phản ứng của GHPGVN đối với các cuộc khủng hoảng truyền thông trong thời đại kỹ thuật số. Những độc giả thường xuyên kỳ vọng về các phản ứng nhanh chóng, có thẩm quyền đối với các tranh cãi mà cấu trúc hiện tại không đáp ứng được: tính thời điểm của không gian mạng, nơi các phản ứng chậm trễ cho phép thông tin sai lệch ngoi lên và gieo những hoang mang nhất định trong nhận thức của công chúng.

* Cảm ơn anh!

TS.Huỳnh Văn Thông (Giảng viên chính Khoa BC-TT, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG-TP.HCM, Chủ tịch Hội đồng) nhận xét về đề tài nghiên cứu của tân ThS.Lưu Hoàng Nhân: “Đề tài có tính hấp dẫn về học thuật và thực tiễn truyền thông tôn giáo hiện nay, chạm đúng mạch đập của đời sống đương đại: tôn giáo bước vào kỷ nguyên số, và công chúng trẻ tìm kiếm đức tin qua truyền thông trực tuyến. Trong bối cảnh Phật giáo ngày càng hiện diện trên nền tảng số, việc nghiên cứu ảnh hưởng của trang giacngo.vn đối với nhận thức và thực hành tôn giáo của Phật tử trẻ không chỉ cấp thiết mà còn mang giá trị định vị một hiện tượng văn hóa - truyền thông đang vận động mạnh mẽ”.