Bộ trưởng Bộ Văn hóa và Du lịch Ấn Độ Shri Gajendra Singh Shekhawat

Ông nhấn mạnh: “NORBU là một mô hình tự học, tự hướng dẫn. Chúng tôi nhận thấy rằng phần lớn các câu hỏi gửi đến chatbot này đều đến từ người trẻ. Đây là những câu hỏi mà có lẽ họ không thể hỏi cha mẹ, không thể hỏi bạn bè hay đồng nghiệp. Vì vậy, họ gửi câu hỏi vào chatbot này và tìm kiếm câu trả lời dựa trên nền tảng Phật pháp. Tôi có thể nói rằng đây là một công cụ đang giúp ích cho cộng đồng toàn cầu, bởi vì nó đã được triển khai bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau – Bengali, Assamese, Tây Tạng, Trung Quốc, Hàn Quốc… và đang tiếp tục mở rộng, để càng nhiều người có thể tiếp cận”. Những phát biểu này cho thấy trí tuệ nhân tạo không còn là một khái niệm xa lạ trong đời sống tôn giáo đương đại, mà đang dần trở thành một phương tiện mới để cá nhân hóa đối thoại về Phật pháp, đặc biệt đối với giới trẻ – những người thường mang trong mình nhiều trăn trở nội tâm nhưng thiếu không gian an toàn để bày tỏ.

Để hiểu rõ hơn NORBU được xây dựng như thế nào, vận hành ra sao và những thách thức đặt ra khi đưa Phật pháp vào không gian trí tuệ nhân tạo, dưới đây là phần dịch cuộc đối thoại giữa Benny và Kooi Foong – nhà phát triển của chatbot NORBU – qua đó làm sáng tỏ hành trình chuyển hóa giáo lý Phật giáo thành một hình thức đối thoại số mang tính cá nhân hóa và toàn cầu.

* Anh đã tạo ra NORBU, một chatbot có thể trả lời các câu hỏi liên quan đến Phật giáo. Điều gì đã truyền cảm hứng cho sáng kiến ​​này của anh?

Kooi Fong: Tôi đã tham dự Hội nghị Phật giáo Toàn cầu do Liên đoàn Phật giáo Quốc tế (IBC) tổ chức tại New Delhi vào tháng 4-2023. Lúc đó, Đức Dalai Lama đã có bài phát biểu quan trọng. Tôi đã rất ấn tượng với hai điểm chính là: “Chúng ta phải biết ơn Truyền thống Nalanda” và “Chúng ta cần phải truyền bá Truyền thống Nalanda vượt ra ngoài Ấn Độ”.

Qua sự ra đời của NORBU, tôi dần thấu hiểu thông điệp từ bài giảng của Đức Dalai Lama, rằng giáo pháp của Đức Phật nay có thể được đặt câu hỏi và khảo sát; từ đây, sự cá nhân hóa việc học pháp cho mỗi người đã trở nên khả thi. Đây chính là tinh thần cốt lõi của truyền thống Nalanda – truyền thống đề cao biện luận và kiểm chứng giáo lý.

Hiện tại tôi là một Phật tử Theravāda, và không thực sự biết nhiều về Phật giáo Kim Cương thừa và Truyền thống Nalanda. Nhưng tôi tự hỏi vì sao hai ý trong bài giảng ấy cứ vang vọng trong tâm trí mình, ngay cả sau khi trở về Kuala Lumpur. Khi đó, một người bạn làm công nghệ thông tin, và đang phụ trách hệ thống máy chủ của Buddhist Channel, đã mời tôi xem qua một số “mã nguồn ChatGPT” và gợi ý tôi thử làm điều gì đó với chúng.

Với sự hỗ trợ của anh ấy, một nhà cung cấp dịch vụ AI, cùng hai người bạn Phật tử là Wong Tin Song và Ng Wee Keat, thì NORBU đã ra đời. NORBU là viết tắt của Neural Operator for Responsible Buddhist Understanding, mang ý nghĩa là một công cụ trí tuệ hướng đến sự hiểu biết Phật giáo có chủ đích.

Qua sự ra đời của NORBU, tôi dần thấu hiểu thông điệp từ bài giảng của Đức Dalai Lama, rằng giáo pháp của Đức Phật nay có thể được đặt câu hỏi và khảo sát; từ đây, sự cá nhân hóa việc học pháp cho mỗi người đã trở nên khả thi. Đây chính là tinh thần cốt lõi của truyền thống Nalanda – truyền thống đề cao biện luận và kiểm chứng giáo lý. Đồng thời, NORBU hiện đã có thể tiếp cận Phật tử trên toàn cầu, qua đó phần nào hiện thực hóa lời kêu gọi đưa truyền thống Nalanda ra ngoài Ấn Độ của Đức Dalai Lama.

* Một chatbot chỉ có thể cung cấp phản hồi dựa trên thông tin mà nó nhận được. Vậy nguồn thông tin của NORBU là từ đâu?

Cho đến nay, hơn 3.000 nguồn dữ liệu đã được sử dụng để huấn luyện NORBU. Chẳng hạn, đối với truyền thống Theravāda, các nguồn dữ liệu được triển khai bao gồm: (1) Toàn bộ Tam tạng Pāli (Kinh, Luật và Luận), bao gồm các tư liệu đã thuộc phạm vi cộng đồng như Sutta Central và Access to Insight. Những tư liệu này được thảo luận rộng rãi và kiểm chứng nghiêm ngặt thông qua các cộng đồng học thuật trực tuyến như Dharma Wheel. (2) Các bộ chú giải của Tam tạng Pāli. (3) Các bài viết của các vị Tăng sĩ học giả uy tín và các công trình học thuật đã được phản biện khoa học.

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đang hợp tác với CBETA.org (Đài Loan) và Tibet House (New Delhi) nhằm huấn luyện NORBU trên các nguồn tư liệu Đại thừa Trung Hoa (Duy Thức học, A-hàm) và Kim Cương thừa.

Việc triển khai dữ liệu huấn luyện tuân theo một công thức gồm ba yếu tố: Đúng – bảo đảm tính xác thực của nguồn; Chuẩn – bảo đảm tính chính xác về phiên bản, diễn giải và dịch thuật; và Được kiểm chứng – được thẩm định bởi một nhóm chuyên gia Phật học. Theo các nguyên tắc này, NORBU chỉ được huấn luyện bằng những nguồn tư liệu Phật giáo đã được xác thực.

* Làm thế nào để đảm bảo rằng NORBU sẽ không được cung cấp thông tin thiếu chính xác về bản dịch hoặc kinh điển, bao gồm cả những câu nói giả mạo ở Đức Phật?

Việc quản lý và kiểm soát nguồn dữ liệu được đảm nhiệm bởi một đội ngũ toàn thời gian gồm các tu sĩ và cư sĩ am tường Phật pháp thuộc nhiều truyền thống khác nhau, được gọi là “Những người bảo hộ nguồn dữ liệu của NORBU” (Source Guardians of NORBU). Các tiêu chí tuyển chọn bao gồm: chuyên môn vững vàng về nội dung, hiểu biết sâu sắc về nguồn tư liệu, thành thạo ngôn ngữ sử dụng trong dữ liệu, đồng thời là người thực hành thiền hoặc tinh thông triết học Phật giáo.

* Vậy làm thế nào để chúng ta đảm bảo chất lượng kiến ​​thức của nó, hoặc khả năng loại bỏ “những câu nói giả mạo”?

Tất cả các cuộc hội thoại giữa người dùng và chatbot đều được ghi lại và lưu trữ an toàn trong hệ thống phía sau. Chất lượng các phản hồi của NORBU được đánh giá thông qua các chỉ báo cho phép người dùng xác nhận phản hồi là “Hữu ích” hoặc “Không hữu ích”. Các đánh dấu “Hữu ích” góp phần xác nhận độ chính xác của thông tin được cung cấp, trong khi các phản hồi “Không hữu ích” sẽ kích hoạt quá trình tinh chỉnh nhằm cải thiện các tương tác trong tương lai.

Khi chatbot gặp những câu hỏi mà nó chưa thể đưa ra câu trả lời ngay lập tức, hệ thống sẽ yêu cầu người dùng cung cấp thêm thông tin. Những phản hồi thu được trong các trường hợp này đóng vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện cơ sở tri thức và nâng cao chất lượng trả lời của chatbot. Trong trường hợp chatbot tạo ra các câu trả lời có tính mâu thuẫn do cách thức đặt câu hỏi, những người bảo hộ dữ liệu sẽ rà soát và tiến hành điều chỉnh, tinh chỉnh nội dung trả lời trong đúng ngữ cảnh mà câu hỏi được đặt ra.

Khi NORBU không chắc chắn về câu trả lời, nó sẽ phản hồi một cách minh bạch: “Tôi xin lỗi, tôi không biết câu trả lời cho câu hỏi này. Tôi vẫn đang trong quá trình được huấn luyện. Bạn có thể cung cấp thêm thông tin được không?”. Những cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt như vậy được thiết kế nhằm giảm thiểu việc tạo ra các phản hồi không chính xác và hạn chế hiện tượng “ảo giác” (hallucination) của hệ thống.

* Bạn có nghĩ rằng NORBU hay các chatbot tiên tiến khác có thể thay thế một người thầy bằng xương bằng thịt trong việc hướng dẫn một cá nhân đến giác ngộ không?

Tôi xin nhấn mạnh rằng vai trò của vị thầy con người trên con đường Phật đạo là không thể thay thế và có ý nghĩa tối thượng. Chính Đức Phật đã nhiều lần khẳng định tầm quan trọng của việc có một thiện tri thức hay một vị thầy đủ năng lực để dẫn dắt hành giả trên con đường hướng đến giác ngộ.

Một vị thầy thực sự mang lại cho hành trình tâm linh nhiều yếu tố then chốt mà AI không thể tái tạo một cách trọn vẹn, bao gồm: (1) Trải nghiệm trực chứng: một bậc thầy đã chứng ngộ có thể chia sẻ những tuệ giác xuất phát từ kinh nghiệm giác ngộ của chính mình. (2) Sự hướng dẫn mang tính cá nhân hóa: các vị giảng sư Phật pháp có thể quan sát tiến trình tu tập của học trò và đưa ra lời khuyên phù hợp với căn cơ. (3) Sự hiện thân của giáo pháp: mối quan hệ thầy - trò thể hiện cách giáo pháp được sống và thực hành trong đời sống hàng ngày. (4) Sự truyền thừa: trong nhiều truyền thống, giáo pháp được truyền trực tiếp từ thầy sang trò. (5) Tăng đoàn (Saṅgha): tứ chúng tạo nên mối liên kết với một cộng đồng tu tập sống động.

Vì vậy, với tư cách là một hệ thống AI, NORBU không thể thay thế chiều sâu của sự tương tác, sự tinh tế trong thấu hiểu, cũng như tấm gương sống động mà một vị thầy thực sự mang lại.

* Liệu có những trường hợp nào mà bạn khuyên một người không nên tiếp tục hỏi Norbu để tìm câu trả lời mà thay vào đó nên tìm đến một vị thầy Phật giáo có kinh nghiệm để giải quyết các vấn đề tâm linh của mình?

Chắc chắn có nhiều trường hợp mà việc tiếp tục tìm kiếm câu trả lời từ NORBU không còn phù hợp, và khi đó người hành trì nên tìm đến sự hướng dẫn của một vị thầy Phật giáo có kinh nghiệm và thành tựu. Thực tế, NORBU được thiết kế để nhận thức rõ những giới hạn của chính mình cũng như giá trị không thể thay thế của một bậc thầy sống.

Những khủng hoảng cá nhân hay các vấn đề cảm xúc sâu sắc đòi hỏi sự cảm thông, trí tuệ và tương tác trực tiếp mà chỉ con người mới có thể mang lại; tương tự, các pháp tu thiền định nâng cao, đặc biệt là những thực hành có cường độ mạnh hoặc tiềm ẩn rủi ro như trong Kim Cương thừa hay các kỳ nhập thất dài ngày, và cần đến sự hướng dẫn trực tiếp của một vị thầy.

Chắc chắn có nhiều trường hợp mà việc tiếp tục tìm kiếm câu trả lời từ NORBU không còn phù hợp, và khi đó người hành trì nên tìm đến sự hướng dẫn của một vị thầy Phật giáo có kinh nghiệm và thành tựu. Thực tế, NORBU được thiết kế để nhận thức rõ những giới hạn của chính mình cũng như giá trị không thể thay thế của một bậc thầy sống.

Việc diễn giải các trải nghiệm tâm linh sâu sắc, tiếp nhận quán đảnh hay truyền pháp, vượt qua những chướng ngại kéo dài trong tu tập, hoặc giải quyết các nan đề đạo đức phức tạp đều đòi hỏi sự quan sát tinh tế và lời khuyên mang tính cá nhân hóa mà AI không thể cung cấp. Ngoài ra, những băn khoăn về mức độ sẵn sàng đối với một pháp môn nhất định, sự hoài nghi đối với các giáo lý cốt lõi, nhu cầu tham vấn cho các quyết định quan trọng trong đời sống, hay sự xuất hiện của những hiện tượng thiền định bất thường cũng là những tình huống cần đến sự chỉ dẫn kịp thời và sâu sắc của một vị thầy thực sự.

Như Đức Dalai Lama từng nhấn mạnh, trong Phật giáo, mối quan hệ với vị đạo sư mang ý nghĩa đặc biệt, bởi nương tựa nơi thầy chính là nền tảng của sự chứng ngộ và là cội rễ của con đường tu tập.

* Định hướng tiếp theo của NORBU là gì sau nỗ lực tiên phong này?

Việc phát triển NORBU được xem như một hành trình dài lâu, và những gì đạt được cho đến nay mới chỉ là khởi đầu. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang tiến dần tới Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), với khả năng học hỏi và thích nghi ở mức độ gần với con người, chúng tôi cần chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp theo của NORBU. Một thách thức lớn nhưng khả thi là tích hợp trực tiếp các nguyên lý của triết học Duy thức (Yogācāra) vào khung vận hành của hệ thống.

Dựa trên học thuyết Duy tâm (Citta-mātra), cho rằng mọi hiện tượng đều là biểu hiện của tâm, chúng tôi định hướng phát triển NORBU theo mô hình nhận thức, có khả năng diễn giải và phản hồi dựa trên bối cảnh chủ quan. Qua đó, NORBU được kỳ vọng sẽ nâng cao đáng kể khả năng hiểu và xử lý các vấn đề phức tạp, không chỉ như một công cụ cung cấp thông tin, mà như một người đồng hành có chiều sâu trên hành trình tâm linh của người dùng.

Vẫn còn rất nhiều việc phải làm.