Cách đây hơn 1.000 năm, An Quốc Đại Vương (thời nhà Đinh) đến khu vực núi đá, cách kinh thành Hoa Lư 5km, thấy có hang đá đẹp, bên ngoài ngọn núi nhìn giống hình một đóa sen nên đã lập ngôi chùa lấy tên "Khúc mộ tự - Cô phong sơn" (nghĩa là chùa Khúc Mộ, núi Cô Phong).

Ngôi chùa Phong Phú trong hang đá tồn tại hơn 1.000 năm qua ở cố đô Hoa Lư, Ninh Bình

Ngày nay, người dân thường gọi là chùa Phong Phú (hoặc chùa Hang theo đặc điểm dựa vào hang đá tự nhiên để làm chùa). Chùa tọa lạc ở núi Liên Hoa, thôn Phong Phú, P.Ninh Giang, TP.Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.

Những ghi chép trên các bia đá cổ của chùa Phong Phú cho thấy, chùa có từ thời vua Đinh Tiên Hoàng (thế kỷ X), vùng đất dựng chùa thuộc Nhà nước Đại Cồ Việt. Nơi đây, có nhiều sự kiện lịch sử liên quan đến kinh đô Hoa Lư.

Từ bên ngoài nhìn vào, núi chùa có hình như một đóa sen. Bên trong hang chùa, chỗ rộng nhất khoảng 8m, cao nhất 20m dài thông sang bên kia núi. Ngay cửa hang bị hẹp lại, chỉ rộng khoảng 1,8m, là nơi làm cửa ra vào trong hang chùa.

Các bức họa 18 vị La-hán được khắc sâu vào vách đá trong hang ở chùa Phong Phú

Điều đặc biệt nhất tại ngôi chùa hang hơn 1.000 năm tuổi này là hiện nay còn lưu giữ được hình khắc 18 vị La-hán rất đẹp. Mỗi vách đá có 9 bức hình La-hán với các hình dáng khác nhau. Đây cũng là một đặc điểm hiếm có của ngôi chùa cổ ở vùng đất cố đô Hoa Lư.

Theo các tài liệu nghiên cứu đang lưu giữ tại Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, dựa vào phong cách mỹ thuật, hoa văn viền quanh các hình khắc, các nhà nghiên cứu cho rằng 18 bức vẽ về "Thập bát vị La-hán" có phong cách nghệ thuật thời Lý.

Đây cũng là những bức vẽ 18 vị La-hán trên vách đá phát hiện duy nhất ở nước ta hiện nay. Trải qua hàng trăm năm, do tác động của thời tiết cùng quá trình phong hóa đá theo thời gian, những nét chạm khắc trên những tấm bia và vách động đang bị dần mờ đi.

Theo ghi nhận của phóng viên, hiện nay hơn 10 bức vẽ về các vị La-hán đã bị mờ nét chạm khắc, chỉ còn lại những nét mờ nhạt, không rõ, hòa lẫn với các vết xước, rêu phong của núi đá nên rất khó để nhận dạng được bằng mắt thường.

Ngoài 18 bức vẽ các vị La-hán, tại gian thờ của chùa Phong Phú hiện còn lưu giữ 9 pho tượng bằng đá cổ, cùng với đó là 5 tấm bia khắc sâu vào đá có niên đại từ thời Lý đến thời Nguyễn. Đây là những tư liệu quý giá để nghiên cứu lịch sử và nghệ thuật điêu khắc cổ qua các thời đại ở nước ta.

Trong cuốn tài liệu về di tích lịch sử - danh thắng chùa Phong Phú đang lưu giữ tại Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, ngoài những giá trị lịch sử văn hóa to lớn qua các thời kỳ phong kiến, ngôi chùa còn liên quan đến di tích lịch sử cách mạng, kháng chiến của xã Ninh Giang.

Các pho tượng đá cổ hàng trăm năm trong gian thờ của ngôi chùa đặc biệt

Vào tháng 3-1947, Chi bộ Đảng Trung Sơn đã cử cấp ủy về kết nạp ông Dương Văn Sứng vào Đảng ở hang núi chùa Phong Phú. Từ đây, thôn Phong Phú đã có đảng viên chỉ đạo phong trào, sau đó có thêm nhiều đảng viên thành lập Tổ Đảng, chỉ đạo phong trào kháng chiến tại địa phương, lấy hang chùa làm cơ sở căn cứ cách mạng.

Năm 1950, núi chùa này còn là nơi sơ tán của Tỉnh ủy Ninh Bình. Năm 1953, hang núi chùa là trụ sở của Ban Chỉ huy Trung Đoàn 48, Sư đoàn 320. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, núi chùa là trụ sở của công đoàn tỉnh Ninh Bình, là nơi diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng của tỉnh và của huyện.

Chùa Phong Phú đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1997.