Margaret Meloni đã mô tả cách để nhìn sự sinh diệt của vạn sự với một cái thấy không thiên lệch, và kiến tạo một nền tảng vững chãi cho tự thân.

Trong một bộ sách tôi từng đọc, có một nhân vật thỉnh thoảng nói với người kia: “Cầu mong bạn sống trong những thời đại thú vị”. Câu ấy được hiểu như một lời nguyền, bởi “thú vị” ở đây đồng nghĩa với hỗn loạn và khó khăn. Và quả thật, chúng ta đang sống trong những thời khắc như vậy. Nhưng có phải lúc nào cũng như vậy không?

Những ngày này, có lẽ bạn đang dần làm quen với sự sinh và diệt của mọi thứ. Và hy vọng rằng, cùng với đó, bạn cũng chấp nhận rằng có rất nhiều điều trong đời nằm ngoài tầm kiểm soát của mình. Vậy làm sao để tìm được sự cân bằng và bình an giữa cơn hỗn loạn của thế giới bên ngoài?

Tâm xả (equanimity) sẽ giúp bạn. Tôi không nói đến việc trở nên dửng dưng trước vô thường; tôi đang nói đến việc nuôi dưỡng một dạng tình thương đặc biệt, một cách yêu thương không thiên vị, không định kiến, không phân biệt. Bạn có thể nhìn thấy sự sinh diệt của mọi hiện tượng và ý niệm từ một tâm thế tĩnh lặng không? Bạn có thể yêu thương mà không bị lo âu hay phản ứng chi phối không? Nhưng khoan đã, thương yêu cái gì? Chính là yêu cả hỗn loạn, bất định, và cả những hành động mà bạn không đồng tình. Điều đó quả thật không hề dễ dàng với con người chúng ta.

Khi đối diện với một tình huống khó khăn, cảm xúc dâng lên. Bạn hãy hít một hơi sâu, và nhận ra: điều này đã xảy ra. Có thể bạn cần nhiều hơn một hơi thở, cần ngồi thiền, đi dạo trong thiên nhiên, gọi cho một người bạn, hay đơn giản là ở bên một thú cưng thân thiết. Đó là sự thực hành của bạn. Đó là quá trình rèn luyện của bạn. Hãy tiếp tục. Đừng để bất cứ điều gì làm bạn chệch khỏi con đường đó. Như Đức Phật đã dạy: Đời người ngắn ngủi, hãy tinh tấn tu tập.

Upekkha, một thuật ngữ Pāli thường được dịch là “tâm xả”, cũng có thể hiểu là “thấy” hay “thấy vượt lên”, nghĩa là thấy toàn bộ tình huống mà không bị thiên lệch, quan sát mà không bị cuốn vào điều mình thấy. Nghe có vẻ rất cần thiết và quan trọng trong thời đại này phải không?

Có thể bạn đã mất việc, hoặc đang lo sợ sẽ thất nghiệp. Có thể ngôi nhà của bạn đã bị thiêu rụi, hay lũ lụt, bão tuyết đã gây ra những tổn thất nặng nề. Tâm xả không có nghĩa là phớt lờ hay giả vờ như không có chuyện gì xảy ra. Nó cũng không có nghĩa là thiếu chuẩn bị, hay tin rằng vì bạn thực hành Phật pháp nên bạn sẽ không bị ảnh hưởng bởi hoàn cảnh xung quanh. Tâm xả giúp bạn hành động từ một nơi vững chãi và an tĩnh.

Nếu nuôi dưỡng tâm xả một cách sâu sắc, bạn sẽ có thể đứng vững giữa dòng biến động của đời sống. Khi bạn có thể nhìn hoàn cảnh của mình mà không bị thiên lệch, bạn sẽ hành động một cách chiến lược và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc ứng phó thành công với vô thường không hẳn là biểu hiện của trí tuệ tâm xả; đó chỉ là cách suy nghĩ của một con người đang tìm kiếm sự cân bằng trong nghịch cảnh. Thường thì tôi chỉ cố gắng giữ bình tĩnh để có đủ nội lực tiếp tục làm những điều mình tin là đúng.

Điều này đúng ngay cả khi bạn không sống trong hoàn cảnh phải đấu tranh cho dân chủ hay quyền lợi của bản thân và người khác. Đôi khi, chỉ đơn giản là bạn cảm thấy cuộc đời cứ liên tục ném những thử thách vào mình và bạn đang yếu dần đi. Tôi nhớ có lần, sau khi mất hai người thân thiết nhất chỉ trong vòng năm ngày, bạn bè nói rằng tôi đã “trả đủ nghiệp”, rằng giờ đây sẽ không còn điều gì tồi tệ nữa xảy ra với tôi. Nhưng chúng ta không biết được chuyện gì cả. Không có gì là chắc chắn hay bảo đảm cho điều đó.

Hãy xây dựng nội lực. Hãy tăng khả năng đón nhận những gì nghiệp đưa đến, và chấp nhận chúng một cách bình thản nhất có thể. Sẽ có những “dao động”, những khoảnh khắc bạn hoảng loạn, giận dữ, buồn bã, sợ hãi, thờ ơ… và nhiều cảm xúc khác nữa. Tôi chợt nghĩ đến một phép ẩn dụ kỳ lạ: Nếu bạn xem thể thao, như bóng chày hay bóng bầu dục, sẽ có khoảnh khắc trái bóng đang bay trong không trung. Nó hướng về phía cầu thủ bạn yêu thích, và bạn không biết anh ấy hay cô ấy có bắt được không. Đó là một pha bóng khó. Bạn thấy họ vươn tay ra, quả bóng chạm vào tay và trong tích tắc, mọi khả năng đều có thể xảy ra: bắt được, hoặc đánh rơi. Nhưng rồi họ bắt được. Và họ làm được điều đó là vì sự luyện tập và rèn luyện cật lực trước đó.

Tâm xả cũng như vậy. Bạn là người chơi, và quả bóng đang bay về phía bạn. Bạn tin rằng mình có thể bắt được. Khi bạn nắm lấy nó, có khoảnh khắc nó dường như tuột khỏi tay. Nhưng rồi bạn giữ được. Cũng như vậy, khi đối diện với một tình huống khó khăn, cảm xúc dâng lên. Bạn hãy hít một hơi sâu, và nhận ra: điều này đã xảy ra. Có thể bạn cần nhiều hơn một hơi thở, cần ngồi thiền, đi dạo trong thiên nhiên, gọi cho một người bạn, hay đơn giản là ở bên một thú cưng thân thiết. Đó là sự thực hành của bạn. Đó là quá trình rèn luyện của bạn. Hãy tiếp tục. Đừng để bất cứ điều gì làm bạn chệch khỏi con đường đó. Như Đức Phật đã dạy: Đời người ngắn ngủi, hãy tinh tấn tu tập.

Nhưng trong ẩn dụ thể thao này, không phải lúc nào bạn cũng bắt được bóng. Đôi khi, ngay cả những pha bóng dễ, bạn cũng có thể bỏ lỡ trước sự ngỡ ngàng của mọi người. Cũng vậy, có những ngày, một chuyện nhỏ nhặt lại khiến bạn mất bình tĩnh: lỡ đèn xanh, làm đổ ly cà-phê… không có gì nghiêm trọng, nhưng lại đủ khiến bạn bị cuốn theo cảm xúc. Trong câu nói nổi tiếng của Anton Chekhov: “Bất kỳ kẻ ngốc nào cũng có thể đối mặt với khủng hoảng; chính đời sống hàng ngày mới làm bạn kiệt sức”.

Có một giả thuyết rằng khi đối diện với biến cố lớn, chúng ta có thể khơi dậy những nguồn lực tiềm ẩn như lòng can đảm, ý chí, sức mạnh. Nhưng chính sự đơn điệu của đời sống thường nhật lại âm thầm bào mòn năng lượng và tinh thần của ta. Trên sân đấu, cầu thủ dốc hết sức để bắt một quả bóng khó, nhưng rồi lại bỏ lỡ một pha bóng dễ.

Nếu mỗi ngày đều là khủng hoảng, bạn sẽ suy yếu. Nhưng điều đó không nhất thiết phải khiến bạn kiệt quệ. Trở lại với ẩn dụ: Bạn sẽ không bắt được mọi quả bóng. Nhưng bạn có thể đón nhận từng pha bóng, cũng như từng điều đến với mình bằng tâm xả.

Chúng ta đang sống trong những thời đại “thú vị”. Hãy chăm sóc bản thân. Hãy chăm sóc những người bạn yêu thương. Và hãy góp phần bảo vệ những người yếu thế. Hãy nuôi dưỡng tâm xả, để bạn có thể làm tất cả những điều đó từ một nội tâm an định. Điều này sẽ giúp bạn giữ được sự tập trung, nuôi dưỡng và củng cố sức bền nội tâm. Và đừng quên rằng hãy đi chậm lại, giữ nhịp cho chính mình.

Margaret Meloni

(Tâm Tuệ dịch, theo www.buddhistdoor.net)