![]() |
Thượng tọa Tiến sĩ Thích Giác Duyên |
Báo Giác Ngộ có cuộc trao đổi với Thượng tọa, Tiến sĩ Phật học Thích Giác Duyên, Ủy viên Hội đồng Trị sự, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo (Viện Nghiên cứu Phật học VN), Giảng viên Khoa Triết học Phật giáo Học viện Phật giáo VN tại TP.HCM, Phó Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Gia Lai, Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Phật học Nguyên Thiều Gia Lai, trụ trì tịnh xá Phú Cường (xã Chư Sê, tỉnh Gia Lai) về những trăn trở và định hướng đào tạo Tăng tài trong giai đoạn hiện nay.
* Thưa Thượng tọa, với bề dày kinh nghiệm nhiều năm đứng trên bục giảng tại các cơ sở giáo dục Phật học, đặc biệt là trong lĩnh vực Triết học Tôn giáo, Thượng tọa nghĩ gì về tinh thần cầu học, phương pháp tiếp cận tri thức cũng như thực trạng tu học của Tăng Ni sinh hiện nay?
- Thượng tọa Thích Giác Duyên: Trước hết, theo tôi, tinh thần cầu học là một trong những yếu tố căn bản và có ý nghĩa quyết định đối với sự trưởng thành của người xuất gia. Người tu học Phật pháp không chỉ học để tích lũy kiến thức, có bằng cấp hay đáp ứng yêu cầu của một chương trình đào tạo, mà quan trọng hơn là học để chuyển hóa nhận thức, nuôi dưỡng trí tuệ và hoàn thiện đời sống phạm hạnh.
Nhìn chung, Tăng Ni sinh hiện nay có nhiều thuận lợi và điều kiện tốt hơn các thế hệ trước trong việc tiếp cận tri thức. Hệ thống giáo dục Phật giáo ngày càng được quan tâm, tài liệu nghiên cứu phong phú, phương tiện công nghệ thông tin phát triển, cơ hội giao lưu và tiếp cận các nền tri thức Đông - Tây cũng rộng mở hơn. Nhiều Tăng Ni trẻ có ý thức học tập nghiêm túc, năng động, có khả năng ngoại ngữ, công nghệ và tư duy nghiên cứu. Đây là những tín hiệu rất đáng trân trọng.
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, tinh thần cầu học vẫn còn những điều cần suy ngẫm. Ở một bộ phận Tăng Ni sinh, việc học đôi khi còn mang tính đối phó, chú trọng thi cử, điểm số và văn bằng hơn là đào sâu bản chất vấn đề. Có trường hợp tiếp nhận kiến thức khá nhanh nhưng khả năng tư duy độc lập, phản biện và vận dụng vào thực tiễn tu tập còn hạn chế. Bởi vậy, học Phật không nên dừng lại ở việc ghi nhớ lời Phật dạy, mà cần tiến đến sự hiểu biết bằng tư duy, quán chiếu và trải nghiệm nội tâm. Người học cần có thái độ khiêm cung trước tri thức, tinh thần cầu thị trước những điều chưa biết, đồng thời có khả năng phân biệt, chọn lọc và thẩm định thông tin trên nền tảng Chánh kiến.
Tôi luôn tâm niệm rằng: Học để hiểu đạo, tu để sống đạo và hành đạo để phụng sự chúng sinh. Tri thức giúp người xuất gia mở rộng tầm nhìn, nhưng giới đức và sự thực hành mới tạo nên chiều sâu và giá trị của đời sống tu sĩ.
Về phương pháp tiếp cận tri thức, Tăng Ni sinh cần kết hợp hài hòa ba phương diện: Văn - Tư - Tu. Văn là học hỏi, lắng nghe và tiếp nhận giáo pháp từ kinh điển, chư vị giáo thọ và các nguồn tri thức đáng tin cậy. Tư là suy tư, phân tích, đối chiếu để hiểu đúng nội dung và ý nghĩa của vấn đề. Tu là đem những điều đã học, đã hiểu ứng dụng vào đời sống, chuyển hóa phiền não, xây dựng nhân cách và nuôi dưỡng đời sống tâm linh. Đặc biệt, trong lĩnh vực Triết học Tôn giáo, Tăng Ni sinh cần có khả năng đối thoại với các hệ thống tư tưởng khác nhau trên tinh thần khách quan, khoa học và tôn trọng sự khác biệt, nhưng không đánh mất nền tảng giáo lý và lý tưởng giải thoát của đạo Phật. Tiếp cận tri thức hiện đại không có nghĩa là xa rời truyền thống, mà chính là làm cho truyền thống được hiểu sâu sắc hơn và có khả năng đối thoại với những vấn đề của thời đại.
Đối với thực trạng tu học hiện nay, đây là vấn đề cần được nhìn nhận một cách toàn diện, vừa có sự ghi nhận, vừa có tinh thần trăn trở và xây dựng. Một số Tăng Ni sinh có sự tiến bộ rõ nét về kiến thức, kỹ năng hoằng pháp và khả năng thích ứng với xã hội hiện đại. Tuy nhiên, cũng cần quan tâm đến nguy cơ mất cân đối giữa học và tu, giữa tri thức và đạo hạnh. Có người học rộng nhưng công phu tu tập chưa sâu, có khả năng diễn đạt giáo lý nhưng việc thực hành trong đời sống hằng ngày chưa tương xứng. Những tác động của mạng xã hội, nhịp sống nhanh và xu hướng hưởng thụ cũng có thể ảnh hưởng đến sự định tâm, khả năng chuyên chú và đời sống thiền môn của người trẻ.
Theo tôi, giáo dục Phật giáo cần hướng đến mục tiêu đào tạo những con người vừa có trí tuệ, vừa có đạo hạnh; vừa am hiểu giáo lý, vừa có năng lực phụng sự nhân sinh. Nhà trường cần đổi mới phương pháp giảng dạy, khuyến khích tư duy độc lập, nghiên cứu liên ngành, đối thoại học thuật, đồng thời chú trọng giáo dục Giới luật, thiền định và nếp sống thiền môn. Bên cạnh vai trò của các vị giáo thọ, bản thân mỗi Tăng Ni sinh phải ý thức rằng tự học, tự tu và tự hoàn thiện là trách nhiệm suốt đời.
Một nền giáo dục Phật giáo đích thực không chỉ đào tạo những người có khả năng trình bày giáo lý, mà phải góp phần hình thành những vị Tăng Ni có nội lực tâm linh, có trí tuệ, có nhân cách và có trách nhiệm đối với Đạo pháp, Dân tộc và nhân loại. Đó cũng chính là kỳ vọng của tôi đối với thế hệ Tăng Ni trẻ hôm nay.
* Thượng tọa có thể chia sẻ những trăn trở và đề xuất của mình về định hướng chương trình giáo dục Phật giáo (từ bậc Trung cấp đến Học viện), nhằm giúp Tăng Ni sinh sau khi tốt nghiệp có đủ đạo lực, bản lĩnh và kỹ năng để tự tin dấn thân, đảm đương trọng trách trụ trì cũng như hoằng pháp hiệu quả – không chỉ ở các đô thị lớn mà cả những vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn?
Theo tôi, vấn đề đào tạo Tăng tài hiện nay không chỉ nằm ở việc trang bị kiến thức kinh điển, giáo lý hay bằng cấp, mà quan trọng hơn là làm thế nào để sau khi tốt nghiệp, Tăng Ni sinh có đủ đạo lực, trí tuệ, bản lĩnh, kỹ năng và tinh thần trách nhiệm để thực sự dấn thân phụng sự Đạo pháp và nhân sinh. Người tu sĩ trong thời đại hiện nay cần có nền tảng Phật học vững chắc, nhưng đồng thời phải biết vận dụng những kiến thức ấy vào đời sống thực tiễn, đáp ứng nhu cầu tu học và những vấn đề tinh thần, văn hóa, xã hội của quần chúng.
Tôi có một số trăn trở về chương trình đào tạo từ Trung cấp Phật học đến Học viện Phật giáo. Chương trình hiện nay cần tiếp tục được đổi mới theo hướng cân đối giữa kiến thức lý thuyết, tu tập nội tâm và kỹ năng hành đạo. Bên cạnh các môn học truyền thống như kinh, luật, luận, lịch sử Phật giáo, cần chú trọng hơn đến kỹ năng thuyết giảng, hướng dẫn tu tập, tổ chức khóa tu, quản lý tự viện, xử lý các tình huống trong sinh hoạt cộng đồng, kỹ năng giao tiếp, tâm lý học ứng dụng, kiến thức xã hội và phương pháp hoằng pháp trong môi trường hiện đại. Việc học không nên chỉ dừng lại ở khả năng hiểu và trình bày giáo lý, mà phải giúp người học biết cách đưa giáo lý vào đời sống, hướng dẫn Phật tử chuyển hóa khổ đau và xây dựng đời sống đạo đức, an lành.
Đặc biệt, tôi cho rằng cần tăng cường chương trình thực tập hành đạo, tạo điều kiện để Tăng Ni sinh được trải nghiệm thực tế tại các tự viện ở đô thị, nông thôn, vùng sâu, vùng xa và những địa bàn có đồng bào dân tộc thiểu số. Qua thực tiễn, người học mới có thể hiểu được những khó khăn của địa phương, phong tục tập quán, nhu cầu tín ngưỡng và trình độ tiếp nhận giáo lý của quần chúng. Hoằng pháp ở vùng thuận lợi có những phương thức riêng, nhưng hoằng pháp tại vùng khó khăn đòi hỏi sự kiên nhẫn, gần gũi, khả năng thích ứng, biết lắng nghe và đồng hành cùng cộng đồng. Vì vậy, đào tạo Tăng tài cần giúp người học không chỉ biết chia sẻ về Phật pháp mà còn biết sống với Phật pháp, làm cho Phật pháp hiện diện bằng chính đời sống, đạo hạnh và hành động thiết thực của mình.
Bên cạnh đó, cần quan tâm đào tạo những Tăng Ni có khả năng sử dụng ngôn ngữ địa phương, am hiểu văn hóa cộng đồng, có tinh thần dấn thân và không ngại khó khăn. Người trụ trì không chỉ là người quản lý tự viện mà còn là người hướng dẫn tâm linh, kết nối cộng đồng, tổ chức các hoạt động giáo dục đạo đức và góp phần xây dựng đời sống văn hóa tại địa phương.
Tôi nghĩ rằng, mục tiêu cuối cùng của đào tạo Tăng tài không phải là tạo ra những người có bằng cấp cao, mà là những người có đức hạnh, tri thức, năng lực, đạo lực và tinh thần phụng sự. Khi giáo dục Phật giáo kết hợp hài hòa giữa học, tu và hành, giữa lý tưởng và thực tiễn, thì Tăng Ni sinh sau khi tốt nghiệp mới có thể tự tin đảm nhận trọng trách trụ trì, hoằng pháp và phụng sự, dù ở thành thị hay những vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn. Đó cũng chính là góp phần xây dựng một đội ngũ Tăng tài có chất lượng, đáp ứng nhu cầu phát triển của Giáo hội và sự kỳ vọng của xã hội trong thời đại mới.
* Trân trọng cảm ơn Thượng tọa về những chia trên với bạn đọc Báo Giác Ngộ nhân Ngày Hiến chương Nhà giáo Việt Nam!

