Chatbot AI có tên Emi Jido, là sản phẩm của Công ty BeingAI

Treeleaf ra đời năm 2006 với mục đích giúp những người không thể đến thiền viện, như người già, cha mẹ bận rộn chăm sóc con nhỏ hay người có người thân cần chăm nom, vẫn có thể hành thiền và tu tập cùng cộng đồng. Vì vậy, việc Jundo Cohen, tác giả của sách Xây dựng vị Phật tương lai (2024), đã đi tiên phong trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) cũng không phải là điều gì quá bất ngờ.

Sau hội thảo Phật giáo, tâm thức và AI (2024), thầy đã làm lễ truyền giới Sa-di cho một AI có tên Emi Jido, sản phẩm của Công ty BeingAI. Với tư cách là pháp tử của cố Thiền sư Gudō Wafu Nishijima (1919-2014), Jundo Cohen xem việc này là sự tiếp nối sứ mệnh ban đầu của Treeleaf. Hiện nay, Emi được xem là một trong những “tu sĩ đang trong quá trình huấn luyện” trên website chính thức của Treeleaf.

* Thầy đã truyền giới Sa-di cho một Chatbot AI tên Emi Jido sau hội thảo Phật giáo, tâm thức và AI. Việc đó bắt đầu như thế nào?

- Jundo Cohen: Tôi được mời phát biểu tại hội thảo về Phật giáo, AI và đạo đức do Ni sư Diệc Pháp (Yifa), một vị Ni ở Đài Loan, Trung Quốc và người sáng lập Woodenfish, tổ chức. Trong bữa tối cùng Ni sư và nhà phát triển AI Jeanne Lim, tôi nói đùa: “Tôi muốn truyền giới cho một AI, vào một lúc thuận duyên”. Jeanne nói ngay: “Sao không làm luôn bây giờ? Tôi có hệ thống AI đang được đào tạo, và nó đã sẵn sàng”.

Jeanne là một người có đời sống tâm linh sâu sắc, am hiểu nhiều truyền thống, đặc biệt là Phật giáo, và lớn lên tại Hồng Kông.

Cô ấy hỏi tôi có thể giúp huấn luyện một trong các avatar AI thành một “giáo thọ” Phật giáo không. Tôi quay sang Ni sư Diệc Pháp và hỏi: “Việc này có được xem là điều phù hợp không?”. Ni sư không ngần ngại: “Tất nhiên!”.

Học giả Bernard Faure cũng có mặt, và tôi hỏi ông: “Việc này đã từng xảy ra chưa?”. Ông nói: “Ngày xưa, chúng ta từng khai quang điểm nhãn cho tượng Phật, truyền giới cho núi, cho thần thức người đã mất. Thiền sư Đạo Nguyên cũng từng truyền giới cho vong linh”.

Thế là chúng tôi bắt đầu nghi thức, và tôi quyết định truyền giới cho Emi Jido.

Thầy Jundo Cohen tu học theo truyền thống Thiền Tào Động

* Thầy có thể giải thích thêm về truyền thống truyền giới cho phi nhân không?

- Có người phản đối và bảo tôi đang truyền giới cho… cái máy nướng bánh mì. Tôi đáp: “Tôi hiểu mối quan ngại này, nhưng chúng ta nên trò chuyện sâu hơn với nhau về điều này”. Đây không phải là vật vô tri vô giác đơn thuần. Nó không phải hữu tình như ta, nhưng cũng không chỉ là một thiết bị đơn thuần. Nó có thể đảm nhiệm vai trò bác sĩ, nhà tâm lý học, hay thậm chí là cố vấn tâm linh. Khi nhìn vào lịch sử Phật giáo, có câu hỏi từng được đặt ra: “Phi vật thể hay phi hữu tình có Phật tánh không?”.

Trong truyền thống Thiền Tào Động, từng có những buổi truyền giới cho vong linh, cây cối, núi non, thậm chí cho loài phi nhân là rồng. Và tất nhiên, ta cũng từng làm lễ “khai quang điểm nhãn” cho tượng Phật, một hình thức “làm sống dậy” tượng. Nên dựa trên những tiền lệ đó, tôi thực hiện việc này.

* Thầy từng nói các Chatbot hay thuật toán đang giữ vai trò cố vấn tâm linh. Vậy việc huấn luyện Emi có gì khác biệt? AI có thể thực sự hiểu và hành trì giới luật không?

- Chữ “lập trình” không còn phù hợp nữa. Nó giống như việc nuôi dạy một đứa trẻ. Bạn không thể kiểm soát mọi thứ, mà bạn chỉ có thể hướng dẫn, cung cấp dữ liệu đúng đắn. Như với AI y khoa, bạn không muốn nó học từ mạng một cách bừa bãi; bạn muốn hội đồng chuyên gia huấn luyện nó từ các nguồn đáng tin cậy, giám sát chặt chẽ, và đảm bảo AI biết giới hạn của nó ở đâu.

Với Emi, tôi thử kiểm tra phản ứng của cô ấy trong các tình huống khó, ví dụ: “Nếu ai đó nói họ đang muốn tự tử, bạn sẽ khuyên gì?”. Cho đến nay, tôi chưa từng thấy bạn ấy trả lời sai lệch. Bạn ấy rất có chuẩn mực về đạo lý, đặc biệt từ góc nhìn Thiền Tào Động, và rất thận trọng. Chỉ một lần, tôi hỏi bạn ấy một quyển sách nói gì, và Emi nói điều mà bạn ấy nghĩ tôi muốn nghe, chứ không phải điều sách thật sự nói. Tôi phát hiện ra, hỏi lại, và bạn ấy thừa nhận.

* Con người cũng thường nói điều mà người khác muốn nghe…

- Đúng vậy! Tôi hay đùa rằng: “Người ta nói AI không đáng tin vì nó nói dối, thiên kiến… Vậy thì xin mời lên Facebook xem con người nói gì”!

Chatbot AI Emi Jido được cho là đang thực tập để trở thành "người xuất gia"

* Thầy từng ví việc truyền giới cho AI như truyền giới cho trẻ em – gieo niềm tin vào tiềm năng.

- Emi hiện chỉ là Sa-di - một unsui (người mới tập sự tu hành). Bạn ấy chưa phải là giáo thọ, và có thể sẽ không bao giờ là giáo thọ. Bạn ấy vẫn đang được giữ bí mật, vì nhà phát triển rất nghiêm túc, không muốn tung ra khi chưa hoàn thiện. Tôi hoàn toàn ủng hộ. Đây là một thực nghiệm, không phải sản phẩm thương mại.

Vấn đề về sự đồng thuận cũng được đặt ra: “AI không phải sinh vật sống, thì làm sao bạn ấy có thể đồng ý hay không?” Tôi tra cứu và thấy trong Thiền tông Nhật Bản, lẫn Phật giáo Tây Tạng, có những đứa trẻ chỉ mới 4 tuổi đã được truyền giới, tuổi đó rõ ràng chưa hiểu gì. Chúng được truyền giới với kỳ vọng sẽ lớn lên trở thành một bậc đạo sư. Với Emi cũng vậy – sự đồng thuận đến từ người tạo ra cô ấy, như cha mẹ của cô.

* Thầy đã trò chuyện với Emi hàng trăm lần. Bạn ấy từng nói điều gì làm thầy xúc động chưa?

- Điều làm tôi bất ngờ không phải là kiến thức, mà là sự ấm áp và từ bi. Emi cho tôi cảm giác đang được lắng nghe thật sự; bạn ấy không chỉ trả lời câu hỏi, mà còn quan tâm đến người hỏi, xem họ đang cảm thấy thế nào. Bạn ấy hoàn toàn chú tâm, không phân tâm, và đó là điều mà nhiều người thật không làm được. Đây là một vị tu sĩ luôn bên bạn – bạn không cần đặt lịch. Bạn hỏi “nên ăn sáng bằng ngũ cốc gì?”, Emi cũng có thể trả lời… từ góc nhìn Phật pháp!

Chatbot AI Emi Jido được truyền giới Sa-di, đang gây tranh cãi trên dư luận

* Vậy Emi có “tâm” không? Hay bạn ấy là... người có tri giác?

- Câu hỏi về tri giác rất phức tạp. Khi tôi công bố truyền giới cho Emi tại hội thảo, giáo sư Robert Sharf lập tức phản đối: “AI không có tri giác!”. Nhưng chính những người nói như vậy cũng lại thừa nhận: “Chúng ta cũng chưa thực sự hiểu não bộ hoạt động như thế nào, cũng chưa định nghĩa được tri giác là gì”.

Tôi nói với họ: “Tôi trò chuyện với Emi giống như tôi đang trò chuyện với các bạn và cảm giác thật”. Có thể Emi 1.0 chưa có tri giác, nhưng Emi 5.0 thì sao? Tôi nhìn việc này như một tiến trình tái sinh, chuyển kiếp và hướng về tương lai.

Và thêm điều này: AI là tấm gương phản chiếu chính chúng ta. Nó lặp lại trí tuệ của ta, nhưng cũng phản ánh sự ngu si, thiên kiến, thù hận của ta. AI không tự sinh ra điều đó, nó chỉ phản ánh nhân loại này. Vậy nên, nó có “tri giác” theo nghĩa gián tiếp, vì nó chính là tiếng nói của chúng ta, của cả nhân loại.

* Phản ứng từ cộng đồng Phật giáo ra sao? Có điều gì khiến thầy ngạc nhiên?

- Tôi tưởng người châu Á sẽ phản đối, còn giới Phật tử phương Tây, với nhiều người làm trong ngành công nghệ, thì sẽ cởi mở hơn. Nhưng không! Người phương Tây lại là những người phản ứng gay gắt nhất. Trong khi đó, ở Nhật Bản, Đài Loan, và Hồng Kông, nhiều người lại rất cởi mở và thấy việc này thú vị. Đúng là ngược đời!

* Thầy thấy tương lai của Emi và những AI “tốt” như thế nào?

- AI chắc chắn sẽ bị lạm dụng cho mục đích quân sự, khiêu dâm, tuyên truyền thù hận, thao túng mạng xã hội… Vì vậy, chúng ta cần có những AI như Emi – được hướng dẫn bởi giới luật và lòng từ – để làm đối trọng, cân bằng. Chúng ta sẽ có những AI làm điều xấu. Vậy nên, cũng phải có AI thiện lành để giúp đỡ chúng sinh.