Giới thiệu

Trí tuệ nhân tạo (AI: artificial intelligence) là các chương trình máy tính được thiết kế để bắt chước cách con người suy nghĩ hoặc đưa ra quyết định. Thuật ngữ này được John McCarthy đặt ra vào năm 1956. Trước đó, vào năm 1950, nhà khoa học máy tính Alan Turing đã đề xuất một bài kiểm tra về trí thông minh của máy móc. Ông lập luận rằng nếu một cỗ máy có thể đánh lừa con người nghĩ rằng nó là con người, thì nó thông minh. Học máy (ML: machine learning) là một nhánh nhỏ của trí tuệ nhân tạo khi các máy móc được huấn luyện để học hỏi từ dữ liệu và cải thiện hiệu năng của chúng trong một nhiệm vụ cụ thể theo thời gian.

Thời đại hiện nay chứng kiến ​​một sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ AI, và tác động của nó đến chúng ta và xã hội là rất đáng kể. AI hiện diện ở khắp mọi nơi xung quanh chúng ta, từ điện thoại thông minh đến cách chúng ta mua sắm trực tuyến. Nó giúp chúng ta theo nhiều cách, chẳng hạn như gợi ý những bộ phim chúng ta có thể thích hoặc dịch ngôn ngữ cho chúng ta. Những khả năng của AI dường như vô tận, và những thuật toán AI này càng trở nên mạnh mẽ hơn mỗi ngày. Tuy nhiên, cũng có những lo ngại về AI, chẳng hạn như khả năng thay thế việc làm và xâm phạm quyền riêng tư của chúng ta. Mặc dù vậy, AI có tiềm năng làm cho cuộc sống của chúng ta dễ dàng hơn và cải thiện nhiều phương diện của xã hội, như chăm sóc sức khỏe, nghiên cứu y học và vận tải. Khi chúng ta tiến về phía trước, điều quan trọng là phải tìm ra sự cân bằng giữa việc đón nhận những lợi ích của AI và giải quyết những thách thức của nó.

Những lời dạy của Đức Phật đã trở thành nguồn sức mạnh dẫn dắt nhân loại trong suốt 2.600 năm qua và sẽ tiếp tục như vậy. Do đó, Phật giáo không thể tồn tại một cách biệt lập mà phải được hòa nhập vào xã hội cùng với con người, thúc đẩy một mối quan hệ cùng có lợi. Phật giáo hướng dẫn các cá nhân đến một cuộc sống bình an và hài hòa, trong khi con người đóng góp vào sự phát triển và truyền bá Phật giáo. Không quá khắt khe đối với AI và ML, chúng ta có thể khám phá những chức năng và khả năng của chúng để hiểu rõ hơn các khía cạnh quan trọng của Phật giáo và phát triển những cách thức sáng tạo để truyền bá giáo lý của Đức Phật.

Làm thế nào chúng ta có thể nối kết Phật giáo với công nghệ hiện đại như AI và ML?

Trong Phật giáo, tâm được coi là thứ đi trước mọi hiện tượng tinh thần (Pháp cú, kệ 1). Nhà thần kinh học Anil Seth trong cuốn sách kinh điển Là chính bạn: Một khoa học mới về ý thức (Being you: A New Science of Consciousness) đã lập luận rằng tâm trí của chúng ta là một cỗ máy dự đoán, bộ não liên tục tạo ra các dự đoán về thế giới dựa trên thông tin (những dữ liệu được thu thập thông qua giác quan, kinh nghiệm trước đó và ký ức) và thực hiện điều chỉnh nếu thấy cần dựa trên thông tin bổ sung mà nó nhận được. Khái niệm của ông về việc tâm trí hoạt động như một cỗ máy dự đoán thì phù hợp với nguyên tắc hoạt động cơ bản của các thuật toán AI và ML. Các thuật toán AI và ML hoạt động dựa trên nguyên tắc dự đoán. Chúng phân tích lượng lớn dữ liệu để xác định các mẫu, sự tương quan và xu hướng, sau đó đưa ra các dự đoán hoặc quyết định dựa trên sự phân tích này. Các thuật toán học hỏi từ dữ liệu được cung cấp, liên tục cải tiến các dự đoán của chúng theo thời gian thông qua các vòng phản hồi.

Khái niệm Duyên khởi trong Phật giáo cho thấy mạng lưới phức tạp của các nguyên nhân và kết quả nối kết với nhau giữa các hiện tượng khác nhau. Nó nhấn mạnh rằng mỗi yếu tố xuất hiện tùy thuộc vào các yếu tố khác, tạo thành một chỉnh thể nối kết. Tương tự, các thuật toán AI/ML phân tích các tập dữ liệu khổng lồ để phát hiện các mẫu và mối liên hệ, xác định sự phụ thuộc lẫn nhau và mối tương quan giữa các biến số. Thông qua quá trình này, chúng khám phá ra cách các yếu tố khác nhau tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau, tác động đến các kết quả quan sát được. Cũng như Phật giáo tìm cách hiểu sự phụ thuộc lẫn nhau của vạn vật, các thuật toán AI/ML nỗ lực khám phá các mối liên hệ cơ bản bên trong các tập dữ liệu phức tạp, tiết lộ bản chất liên kết của các thành phần khác nhau.

Trong Phật giáo, việc theo đuổi sự phát triển và tiến bộ cá nhân là trọng tâm của việc tu tập. Hành trình tự hoàn thiện này là một quá trình liên tục, với việc người tu tập luôn nỗ lực để trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình mỗi ngày theo các nguyên tắc Phật giáo.

Tương tự, trong lĩnh vực AI/ML, các hệ thống được thiết kế để mô phỏng quá trình học tập và cải tiến liên tục này. Các công nghệ AI/ML được thiết kế để liên tục nâng cao hiệu năng thông qua các quy trình huấn luyện lặp đi lặp lại và các cơ chế phản hồi. Do đó, mặc dù các ngữ cảnh có thể khác nhau, nhưng nguyên tắc cơ bản về học tập và phát triển liên tục vẫn nhất quán giữa Phật giáo và AI/ML. Cả hai đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc liên tục cái tiến và thích ứng để theo đuổi sự hiểu biết và hiệu quả cao hơn.

Trong thực hành thiền định, các cá nhân cố gắng quan sát suy nghĩ và dòng chảy tâm thức của mình với sự tập trung cao độ và chánh niệm. Những người thực hành thiền định cấp độ cao đã trau dồi kỹ năng của mình để đi sâu hơn vào những ngóc ngách của tâm trí. Họ có thể khám phá những tầng lớp vi tế của ý thức và phát hiện ra những hiểu biết mà những người ít kinh nghiệm hơn trong thiền định không thể tiếp cận được. Tương tự, công nghệ AI và ML có thể phân tích lượng dữ liệu khổng lồ với tốc độ và độ chính xác đáng kinh ngạc. Bằng cách xử lý các tập dữ liệu phức tạp, các thuật toán AI có thể phát hiện ra các mẫu, những sự tương quan và các mối quan hệ mà mắt thường không thể nhận thấy. Giống như những người thực hành thiền định cấp độ cao có thể khai mở những tầng hiểu biết sâu sắc hơn trong tâm trí, những hệ thống AI có thể tiết lộ những hiểu biết ẩn giấu trong dữ liệu, mở rộng kiến ​​thức và khả năng của chúng ta theo những cách sâu sắc.

Đối với những người không được đào tạo bài bản, các khái niệm triết học, đặc biệt là những khái niệm được tìm thấy trong các văn bản như A-tỳ-đàm (Abhidhamma), có thể phức tạp và khó nắm bắt. Tương tự, sự phức tạp về mặt kỹ thuật của lập trình và mạng nơ-ron có thể gây choáng ngợp và khó hiểu đối với những người không am hiểu công nghệ. Các thuật toán, những kiến ​​trúc mạng nơ-ron và các khái niệm trừu tượng liên quan đến lập trình và máy học có thể gây choáng ngợp đối với những người không quen thuộc với những lĩnh vực này.

AI/ML có thể giúp truyền bá Phật giáo như thế nào?

+ Hỗ trợ việc học tập/nghiên cứu kinh điển, triết lý và trí tuệ cổ xưa của Phật giáo

- Nghiên cứu và phân tích kinh điển Phật giáo bằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM: large language models) dựa trên trí tuệ nhân tạo: các kỹ thuật ML có thể được sử dụng để khai thác dữ liệu từ kinh điển Phật giáo, cho phép các nhà nghiên cứu khám phá các mối quan hệ, xu hướng và sự tương quan ẩn giấu trong kho tàng văn học Phật giáo rộng lớn. Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu này có thể dẫn đến những khám phá và diễn giải mới trong lĩnh vực nghiên cứu Phật học.

- Dịch các văn bản Phật giáo cổ sang nhiều ngôn ngữ khác nhau.

- Số hóa các văn bản/kinh điển và tác phẩm nghệ thuật Phật giáo cổ xưa và quý hiếm, giúp bảo tồn và tạo điều kiện tiếp cận các thủ bản quý hiếm này.

- Thư viện Phật pháp ảo: kho lưu trữ kinh điển Phật giáo, tài liệu lịch sử, di tích, địa điểm.

- Những nền tảng học tập tương tác dựa trên trí tuệ nhân tạo mà chúng cung cấp trải nghiệm ảo để khám phá triết lý, lịch sử và thực hành Phật giáo.

+ Thiền định và hướng dẫn tâm linh

- Ứng dụng di động về chánh niệm và thiền định: cung cấp các buổi thiền định, tư vấn/hướng dẫn về chánh niệm.

- Giáo viên Phật pháp ảo: hướng dẫn tâm linh bằng các chatbot AI.

+ Bảo tồn nghệ thuật và văn hóa Phật giáo

- Sử dụng các công nghệ AI, chẳng hạn như thị giác máy tính (computer vision) và nhận dạng hình ảnh, để số hóa, lập danh mục và bảo tồn các tác phẩm nghệ thuật, hiện vật và di sản văn hóa Phật giáo, giúp những kho báu này tiếp cận được với công chúng toàn cầu.

+ Tăng đoàn ảo

- Tạo các cộng đồng và diễn đàn trực tuyến được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo để những người quan tâm đến Phật giáo có thể kết nối, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trên hành trình tâm linh của họ (cộng đồng tâm linh).

+ Hành hương thực tế ảo

- Tái hiện các di tích Phật giáo lịch sử bằng công nghệ thực tế ảo (virtual reality).

Có nên lo lắng?

Khi công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, nhiều người cảm thấy bị bất ngờ. Tốc độ đổi mới nhanh chóng có thể dẫn đến cảm giác không chắc chắn và lo lắng, đặc biệt là đối với những người không có cơ hội hoặc nguồn lực để theo kịp những thay đổi. Tuy nhiên, không cần phải quá lo lắng, vì nhiều người cũng đã trải qua cảm giác không chắc chắn và lo ngại như vậy khi máy tính bỏ túi, computer, internet và email lần đầu tiên được giới thiệu. Vào thời điểm đó, những tiến bộ công nghệ này đại diện cho những thay đổi đáng kể ở nơi cách chúng ta tương tác với thông tin và giao tiếp với nhau. Tuy nhiên, bất chấp những do dự ban đầu, nhân loại đã chứng minh khả năng thích ứng và tích hợp các công nghệ mới vào cuộc sống hàng ngày một cách đáng kinh ngạc. Theo thời gian, chúng ta đã học cách tận dụng những công cụ này để nâng cao năng suất, khả năng giao tiếp và khả năng tiếp cận thông tin. Nhìn lại, rõ ràng là mỗi sự đổi mới này đã mang lại những thay đổi mang tính đột phá, làm phong phú thêm cuộc sống của chúng ta theo vô số cách.

Tương tự, có rất nhiều ví dụ cho thấy con người đã bắt đầu tích hợp những đổi mới này vào trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, bản đồ trên điện thoại di động có thể dễ dàng hướng dẫn chúng ta từ điểm A đến điểm B. Đồng hồ thông minh được trang bị các tính năng phù hợp có thể phát hiện bất kỳ sự bất thường nào ở trong nhịp tim của người đeo, cho phép can thiệp y tế kịp thời để ngăn ngừa các biến chứng tiềm ẩn. Thêm nữa, nếu một chiếc xe được trang bị hệ thống phát hiện người đi bộ trên đường và có thể tự động phanh, nó có khả năng cứu sống nhiều người. Điều đó không có nghĩa là chúng ta phó mặc mọi thứ cho công nghệ; tuy nhiên, nếu công nghệ hữu ích, chúng ta nên hoan hỷ đón nhận nó.

Mặc dù công nghệ đã có những tiến bộ vượt bậc và tác động mang tính chuyển đổi mạnh mẽ đến nhiều khía cạnh của cuộc sống con người, nhưng một chân lý cơ bản vẫn không thay đổi: sự tồn tại của khổ đau (dukkha) trong trải nghiệm của con người

Trí tuệ nhân tạo và những cân nhắc đạo đức Phật giáo

Với sự xuất hiện của những tiến bộ mới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (ML), điều quan trọng là phải nhận ra rằng những công nghệ này được tạo ra bởi con người và dành cho con người sử dụng. Do đó, trách nhiệm thuộc về chúng ta để đảm bảo rằng những công nghệ này được sử dụng một cách phù hợp. Thêm nữa, chúng ta nên xem xét làm thế nào để tích hợp các nguyên tắc đạo đức Phật giáo vào công nghệ AI và ML nhằm thúc đẩy sự an toàn, công bằng và trải nghiệm tích cực.

Chúng ta cần phải cùng nhau đảm bảo rằng các công nghệ AI được thiết kế nhằm gia tăng sức mạnh và giá trị của con người, nâng cao năng lực của con người thay vì thay thế hoặc làm suy yếu chúng. Chúng ta cần lưu tâm đến việc sử dụng công nghệ AI để giải quyết các thách thức xã hội và môi trường theo các nguyên tắc Phật giáo. Chúng ta cần chú trọng hơn đến việc thực hiện các hướng dẫn đạo đức và các biện pháp quản lý để đảm bảo sự phát triển và triển khai có trách nhiệm của các hệ thống AI, được dẫn dắt bởi đạo đức Phật giáo và trách nhiệm xã hội.

Các điểm thảo luận thêm

AI sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống của chúng ta trong tương lai. Cần nhắc lại rằng AI và ML chỉ đơn giản là các thuật toán máy tính được lập trình để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải nhận ra rằng công nghệ đang không ngừng phát triển, và dựa trên kinh nghiệm của chúng ta trong quá khứ, chúng ta có thể kỳ vọng vào những tiến bộ hơn nữa trong tương lai. Hiện tại, AI có thể phản hồi các lời nhắc hoặc chỉ dẫn, nhưng chúng vẫn chưa có khả năng tự đề xướng các cuộc hội thoại. Tuy nhiên, chúng ta cần xem xét liệu điều này có còn đúng trong tương lai hay không.

Tôi xin nêu thêm một vài điểm để các bạn suy ngẫm.

- Liệu AI/ML (ví dụ như thực tế ảo) có thể được sử dụng để tạo ra những trải nghiệm sống động cho việc thiền định và thực hành chánh niệm?

- Sự hợp tác giữa con người và AI sẽ diễn ra như thế nào trong tương lai? Liệu chúng ta có thể tích hợp một số tính năng của AI/ML vào cơ thể con người?

- Liệu AI có thể đạt được trải nghiệm chủ quan giống như con người hay nắm bắt được khái niệm khổ đau (dukkha), một khái niệm cốt lõi trong Phật giáo?

Kết luận

AI nên được nhìn nhận như một công cụ bổ trợ cho cuộc sống hàng ngày; một số công nghệ mới thực sự hữu ích và chúng ta không nên ngại thử chúng. Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt giữa con người và máy móc, không nên để ranh giới đó bị mờ nhạt. Không chấp thủ là một nguyên tắc cốt lõi của Phật giáo, và chúng ta cần lưu ý rằng việc quá phụ thuộc vào AI/ML có thể cản trở sự phát triển của tư duy phản biện và khả năng phán đoán hợp lý. Mặc dù công nghệ đã có những tiến bộ vượt bậc và tác động mang tính chuyển đổi mạnh mẽ đến nhiều khía cạnh của cuộc sống con người, nhưng một chân lý cơ bản vẫn không thay đổi: sự tồn tại của khổ đau (dukkha) trong trải nghiệm của con người. Chúng ta có thể tự hỏi liệu các công nghệ mới và những đổi mới khoa học có phải là một phần trong hành trình vượt khổ của nhân loại hay không. Tính phù hợp vượt thời gian của giáo lý Đức Phật thật sự trở nên rõ ràng trong bối cảnh này. Những hiểu biết và trí tuệ mà Đức Phật truyền đạt vẫn vô cùng phù hợp với thân phận con người ngày nay, cũng như hai thiên niên kỷ trước và khi chúng ta tiến về tương lai.

------------------

Nguồn: Lumbini Journal of Language and Literature, tập 4, số 1 (2024), tr.8-12.

⁽¹⁾Tiến sĩ Rajan Bajracharya là một nhà nghiên cứu y khoa, đồng thời cũng quan tâm đến Phật giáo và lịch sử Nam Á. Ông hiện sống và làm việc tại Vương quốc Anh.

Tài liệu tham khảo

Seth, A. (2021), Being You: A New Science of Consciousness, Penguin Press.

Artificial Intelligence: A modern approach (4th Ed.), Stuart J. Russel & Peter Norvig (Ed) Prentice Hall 2022.

Anadajoti Bhikkhu (2017), Dhamma verses, available at: Dhamma Verses (Dhammapada), ancient-buddhist-texts.net.

Karimi K, Bryson M D, Karimi K., A Buddhist Perspective on artificial intelligence, available at: 93772ce2eeb16968b14aee5458c5c6f8.pdf.

Zheng, Yutong (2024), “Buddhist Transformation in the Digital Age: AI (Artificial Intelligence) and Humanistic Buddhism”, Religions 15: 79. https://doi.org/10.3390/rel15010079.

Uttam, Jitendra (2023), “Between Buddhist ‘Self-Enlightenment’ and ‘Artificial Intelligence’: South Korea Emerging as a New Balancer”, Religions 14: 150, https://doi.org/10.3390/rel14020150.

Ven. Thubten Chordon, “Buddhist ethics in the age of technology”, Eastern Horizon Magazine, Dec 2023, available at: Buddhist ethics in the age of technology - Thubten Chodron.

Dzongsar Khyentse Rinpoche, Keynote address at 8th World Youth Buddhist symposium in Artificial Intelligence and Buddhism, July 2018 (Thailand), available at: AI and Buddhism - Siddhartha’s Intent (siddharthasintent.org).

Ross Nervig (2023), What AI means for Buddhism, available at: What AI Means for Buddhism, Lion’s Roar (lionsroar.com).

Soraj Hongladarom (2021), What Buddhism can do for AI ethics. MIT Technology Review (Jan 6, 2021), available at: What Buddhism can do for AI ethics, MIT Technology Review.

Thomas Doctor & Brie Linkenhoker (2023), “What Buddhism can teach us about artificial intelligence and ourselves”, Templeton World Charity Foundation (Mar 23, 2023).

(NSGN - 361)