Chủ thể liên quan trực tiếp đến cuốn sách Đức Phật - Tiểu sử của một huyền thoại, không ai khác, chính là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni - vị Phật lịch sử đã “chuyển vận bánh xe Pháp” để từ đó, Phật giáo hình thành và truyền bá khắp bốn phương. Cũng cần nói rõ, cuốn sách của Donald S.Lopez Jr. không dành để nói về cuộc đời của Đức Phật, cũng không hẳn được viết ra nhằm trình bày một bản tiểu sử khác về Đức Phật. Đúng hơn hết, ông tìm cách giải mã những chi tiết liên quan đến cuộc đời Đức Phật thông qua việc phân tích, đối chiếu các dữ kiện đã được trình bày trong những ghi chép nổi tiếng nhất của Ngài đã từng tồn tại trong dòng chảy của lịch sử, trong đó có cả những bản kinh.

Bắt đầu bằng cảm hứng từ hình tượng Đức Phật xuất hiện trong tác phẩm của nhà văn người Pháp Gustave Flaubert, được Donald S.Lopez Jr. ví von như việc “tìm kiếm khung tranh” để tái hiện lại bức tranh về cuộc đời Đức Phật, ông đã lần lượt đi qua những cột mốc đáng kể trong cuộc đời Đức Phật từ Đản sanh cho đến Niết-bàn, gói gọn trong Phần I của cuốn sách. Ở đây, như chính tác giả đã nhận định, tiếp cận tiểu sử của Đức Phật dưới lăng kính khoa học cũng đồng nghĩa với việc gỡ bỏ mọi lớp hào quang chói lọi và thiêng liêng được các thế hệ Phật tử đắp lên trên Ngài, để rồi Đức Phật hiện ra trong một dung mạo thực tế nhất, “con người” nhất và cũng từ đó, nhiều vấn đề cũng phát sinh, đòi hỏi giải đáp hợp lý.

Trong nghiên cứu của mình, tác giả của Đức Phật - Tiểu sử của một huyền thoại đã phân tích, đối chiếu dữ kiện từ các văn bản cổ xưa có đề cập vắn tắt về một phần hoặc toàn bộ những giai đoạn trong cuộc đời Đức Phật như các trích đoạn trong Kinh tạng Nguyên thủy, các bản kinh Đại bát Niết-bàn, kinh Phổ diệu, Phật bổn hạnh tập kinh, Phật sở hành tán,… đồng thời đi theo dòng chảy đến thời cận hiện đại với những tác phẩm nghiên cứu của giới học giả phương Tây lẫn phương Đông để chỉ ra những điểm mâu thuẫn lẫn những khoảng trống trong việc thiết lập tiểu sử của Đức Phật cũng như những xu hướng nhận thức khác biệt về Đức Phật. Đồng thời, khi đặt tiểu sử của Ngài trong sự vận động của lịch sử, với những hình thái tôn kính, thờ phụng thay đổi theo từng thời kỳ, từng bối cảnh văn hóa, hình ảnh Đức Phật cũng được kiến tạo và tái hiện theo nhiều cách khác nhau, hay có thể nói, những sự kiến tạo và tái hiện đó chính là cách thế gian “nhận diện” Ngài.

Cuộc đời Đức Phật hiện lên với lằn ranh mong manh giữa huyền thoại và hiện thực, giữa những siêu việt mà thế gian phủ lên Ngài và những biểu hiện rất thực tế của con người bình thường; ví dụ như việc Đức Phật thị hiện thân bệnh và trở nên yếu sức sau khi thọ dụng bữa ăn cuối cùng của người thợ rèn Cunda, nhìn từ trong kinh điển, thư tịch, ở góc độ này là bài Pháp sống mà Ngài tuyên thuyết cho người đời nhưng cũng ở góc độ khác, chỉ đơn giản vì Ngài trong thân tướng của một phàm nhân, cũng phải già đi và yếu mệt… Nhưng cũng từ ranh giới mong manh, nhập nhằng giữa huyền thoại và hiện thực đó, có những chi tiết liên quan đến cuộc đời Đức Phật lại gợi lên nghi vấn khó giải đáp khi đặt dưới lăng kính khoa học. Nghi vấn đó được Donald S.Lopez Jr. nêu lên một cách trực diện trong Phần II của cuốn sách với tiêu đề: “Liệu Đức Phật có tồn tại?”.

Cũng cần phải lưu ý, ở đây, việc phân tích, nghiên cứu với những giả thuyết lẫn phản đề của Donald S.Lopez Jr. không nhằm phủ nhận hay bác bỏ bất cứ điều gì liên quan đến tiểu sử và cuộc đời Đức Phật. Mọi thứ được ông nêu lên dưới dạng giả thuyết, dùng lập luận và dữ kiện để làm sáng tỏ vấn đề. Đây là thao tác hiển nhiên trong nghiên cứu khoa học. Với những gì được nêu lên trong Đức Phật - Tiểu sử của một huyền thoại, Donald S.Lopez Jr. chỉ đơn thuần đưa đến cho chúng ta cái nhìn của khoa học về tiểu sử của Đức Phật. Cái nhìn đó kèm theo rất nhiều câu hỏi vì sao, khác biệt so với cách nhìn đơn thuần mà chúng ta hướng về Ngài ở vai trò một bậc Đại Đạo sư. Tất nhiên, đặt mọi thứ dưới ánh sáng duy lý của khoa học không đồng nghĩa với việc phủ nhận niềm tin đối với Đức Phật. Mà hơn hết, cũng như thái độ chúng ta có thể gặp được trước đó ở công trình nghiên cứu khác của Donald S.Lopez Jr. về kinh Pháp hoa, việc thấu hiểu đến tận cùng về hình tượng Đức Phật trong dòng chảy lịch sử với những biến đổi, thăng trầm càng đưa đến nhận thức rõ ràng, sáng tỏ hơn hết về sự vĩ đại không cùng của Đức Phật và Phật pháp trên thế gian này.

Ở phần cuối của cuốn sách, vị Giáo sư ưu hạng đến từ Đại học Michigan, người được giới hàn lâm quốc tế công nhận là một trong số những học giả đương đại hàng đầu về lịch sử và văn học Phật giáo không đưa đến kết luận cuối cùng. Ông không trả lời cụ thể cho câu hỏi rằng liệu Đức Phật có thật hay không, ông cũng không xác quyết rằng liệu cuộc đời Ngài có diễn ra chính xác hay không so với những tiểu sử mà kinh điển truyền tụng và các tác phẩm ghi chép lại và hàng Phật tử xác lập niềm tin tuyệt đối qua hàng thiên niên kỷ. Vượt lên trên hết, ông nhắc lại với chúng ta về Pháp thân - ý nghĩa cao nhất của sự tri nhận về thân Phật, hiển hiện trong di giáo của Đức Phật và biểu hiện rõ nét trong lịch sử tư tưởng Phật giáo, siêu việt ngoài nhận thức thường tình:

“Chúng ta nhớ lại tuyên ngôn triết học đặc trưng Phật giáo, và từ quan điểm Phật giáo, cái nhìn thấu suốt mang tới giải thoát, là sự điểm mặt chỉ tên thứ không hiện diện, tuyên bố tự ngã không tồn tại. Do đó, nói về những gì không tồn tại không nhất thiết phải đi kèm với sự giả dối. Nói rằng Đức Phật không tồn tại không có nghĩa Ngài là hư giả. Chúng ta nhớ lại rằng hình tướng cao siêu nhất của Đức Phật là Pháp thân, thường được dịch là ‘chân thân’”.