Kết quả được công bố sau đợt khảo sát và khai quật trong năm 2025. Tại đây, các nhà khảo cổ tìm thấy các tháp Phật, kiến trúc tu viện và dấu vết của một khu đô thị dân cư, chủ yếu thuộc thời kỳ Kushan (thế kỷ I–III TL). Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi gọi đây là “một khoảnh khắc đầy tự hào” và nhấn mạnh: “Phát hiện này mở ra một cánh cửa để chúng ta nhìn lại quá khứ huy hoàng của Kashmir”.

Khu vực này nằm trên mảnh đất nông nghiệp ven sông Jhelum. Trong nhiều năm, nơi đây chỉ là vài gò đất thấp quen thuộc với người dân. Thỉnh thoảng cũng có các học giả ghé qua, nhưng không ai biết chúng có chứa đựng những gì và có ý nghĩa ra sao. Sau đó, một bước ngoặt đã mở ra khi các nhà nghiên cứu tìm thấy những bức ảnh cũ, mờ nhòe, đang được lưu giữ tại một bảo tàng ở Pháp. Các bức ảnh này được cho là chụp cách đây khoảng một thế kỷ, trong đó mô tả ba tháp Phật ở vùng Baramulla. Thủ tướng Modi cho biết: “Chính những bức ảnh quý hiếm tại bảo tàng Pháp này đã giúp các nhà nghiên cứu kết nối lại các dữ kiện và xác nhận tầm quan trọng lịch sử của Jehanpora”.

Sau đó, các cuộc khảo sát bằng drone và ảnh chụp từ trên cao cho thấy những gò đất ấy thực chất là các công trình nhân tạo. Khi khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện nền móng tháp hình bán nguyệt (apsidal stupa), phòng Tăng xá, mảnh gốm, hiện vật bằng đồng và tường đá. Cách bố trí của các công trình này khá giống với phong cách kiến trúc Phật giáo Gandhāra.

Địa điểm Zehanpora có thể liên quan đến cố đô của Kushan là Huvishkapura

Dự án khai quật do Cục Lưu trữ, Khảo cổ và Bảo tàng (DAAM) Jammu & Kashmir phối hợp cùng Đại học Kashmir thực hiện, với sự phê duyệt của Cục Khảo cổ Ấn Độ. Javaid Ahmed Matto, trợ lý khai quật của DAAM, chia sẻ với báo chí: “Đây thực sự là một điều đáng tự hào. Các nguồn tư liệu khảo cổ và văn bản từ lâu đã cho thấy Phật giáo từng hiện diện ở vùng đất này.” Trong đó, ông đã dẫn lại nguồn ký sự của Pháp sư Huyền Trang, người từng đến Kashmir thông qua các tuyến thương lộ vào thế kỷ VII. Matto nói thêm: “Tất cả hiện vật thu được cho đến nay, từ gốm, đồ đồng đến tường đá, đều thuộc thời Kushan. Chúng tôi nghĩ sẽ còn phát hiện thêm nhiều tháp Phật hơn nữa trong các giai đoạn tiếp theo”.

Nhiều học giả cho rằng phát hiện này giúp đặt Kashmir vào đúng vị trí trong mạng lưới Phật giáo Gandhāra, nối liền Afghanistan, Pakistan và miền Bắc Ấn Độ thông qua việc giao thương, hành hương và trao đổi tu học. Trong bài viết đăng báo Daily Excelsior, Giáo sư Harmeet Singh Soodan (Trường Cao đẳng Chính phủ Katra) nhận xét: Quy mô và bố cục của quần thể Zehanpora cho thấy sự bảo trợ lâu dài qua nhiều thế kỷ, đồng thời củng cố những ghi chép cổ cho rằng Kashmir từng là một trung tâm Phật giáo quan trọng.

Về mặt lịch sử, Phật giáo được cho là bén rễ tại Kashmir từ thời vua A Dục (trị vì 268–232 TTL), rồi phát triển mạnh mẽ dưới triều Kushan - đế chế từng trải dài từ Trung Á qua thung lũng Kashmir đến vùng đồng bằng sông Hằng, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy Phật giáo, thương mại và đô thị hóa.

Các nhà chức trách còn cho rằng địa điểm Zehanpora có thể liên quan đến cố đô của Kushan là Huvishkapura; điều này làm nổi bật vai trò lịch sử của Baramulla như “cửa ngõ” nối Kashmir với vùng Gandhāra. Một quan chức nói: “Một lần nữa, Jehanpora khẳng định Kashmir là nơi giao thoa của các nền văn minh. Phát hiện này cũng phục dựng di sản Phật giáo của Kashmir, nơi lâu nay vốn bị che mờ bởi những diễn ngôn lịch sử quen thuộc”.

Công tác khai quật sẽ tiếp tục trong thời gian tới. Các nhà nghiên cứu tin rằng những phát hiện mới có thể giúp thay đổi cách chúng ta hiểu về quá khứ cổ đại của Kashmir và vị trí của vùng đất này trong mạng lưới Phật giáo thời kỳ đầu.