Đây là một trong những dịp lễ quan trọng nhất của Campuchia, gắn bó sâu sắc với đời sống Phật giáo và truyền thống tưởng nhớ người đã khuất.

Tên gọi Pchum Ben kết hợp từ “Pchum” trong tiếng Khmer, nghĩa là “tập hợp”, và “Ben”, gắn với từ “Binda” trong tiếng Phạn, chỉ những viên cơm dâng cúng người đã khuất. Theo tín ngưỡng truyền thống, những lễ vật ấy góp phần tạo nên hình hài tâm linh cho người quá cố sau khi chết. Tên gọi này cũng thể hiện ý nghĩa của mùa lễ: con cháu cùng trở về, dâng cúng và tưởng nhớ tổ tiên, qua đó vun đắp tình thân và sự gắn bó trong cộng đồng.

Nhân mùa lễ, Quốc vương Norodom Sihamoni gửi lời chúc lành đến người dân, bày tỏ niềm vui cùng cả nước đón mừng Kan Ben và Pchum Ben. Trong thông điệp hoàng gia, nhà vua nhấn mạnh ý nghĩa của dịp lễ đối với những người sống gần hoặc xa quê: trở về sum họp với gia đình, gặp gỡ họ hàng và tham dự các nghi lễ tại nhà, tại chùa. Đây cũng là dịp bày tỏ lòng biết ơn đối với những người có công dưỡng dục, giúp đỡ mình, đồng thời hồi hướng công đức cho tổ tiên và thân quyến đã mất. Quốc vương đề cao tinh thần đoàn kết và sự gắn bó giữa người dân qua việc cùng gìn giữ các phong tục lâu đời. Nhà vua kêu gọi tiếp tục bảo vệ, phát huy văn hóa và truyền thống dân tộc, để di sản ấy được trao truyền cho những thế hệ sau.

Cũng trong dịp này, Thủ tướng Hun Manet đã gửi lời chúc đến các gia đình trong những ngày về quê đón lễ. Ông mong người dân có những chuyến đi an toàn, được đoàn tụ với người thân, có sức khỏe, hạnh phúc và thành công trong cuộc sống.

Trong ngày này, người dân Campuchia thường đến chùa lễ Phật cầu nguyện

Bên cạnh Tết năm mới Khmer, Pchum Ben là một trong những lễ hội truyền thống lớn nhất của Campuchia, diễn ra vào cuối mùa an cư của chư Tăng Phật giáo Nam truyền. Theo Bộ Lễ nghi và Tôn giáo nước này, khoảng 95% dân số thực hành Phật giáo. Vì vậy, chùa chiền giữ vị trí quan trọng trong mùa lễ, vừa là nơi tiến hành nghi thức tôn giáo, vừa là nơi cộng đồng gặp gỡ và cùng gìn giữ phong tục tập quán của người dân.

Nguồn gốc lâu đời và tinh thần Phật giáo

Pchum Ben có gốc rễ từ những nghi lễ tưởng niệm người đã khuất trong truyền thống Ấn Độ cổ xưa, trong đó có tục dâng những viên cơm của đạo Bà-la-môn. Khi được tiếp nhận vào đời sống Khmer, các nghi lễ ấy dần mang những ý nghĩa và cách thực hành riêng. Việc nhớ đến người đã khuất, dâng lễ vật và mong họ được an lành trở thành một phần bền vững trong sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.

Dấu vết của truyền thống này đã hiện diện từ thời Angkor. Văn khắc ở khu vực Đông Baray, có niên đại khoảng năm 900 dưới triều vua Yasovarman I, đã đề cập đến một nghi lễ tưởng niệm những người lính đã chết. Đến thế kỷ XIX, các biên niên sử Khmer ghi nhận vai trò của vua Ang Duong trong việc định hình mùa lễ kéo dài 15 ngày. Những dấu mốc ấy cho thấy lễ hội Pchum Ben đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài, với sự tiếp nối giữa tín ngưỡng cổ xưa và đời sống Phật giáo.

Trong truyền thống Phật giáo Nam tông, việc tưởng nhớ người thân yêu đã khuất gắn liền với hành động cúng dường, bố thí và hồi hướng công đức. Người sống làm việc thiện, rồi hướng phần phước lành ấy đến thân quyến đã qua đời, mong họ được an vui. Theo tinh thần của bài kinh Tirokuḍḍa, được lưu giữ trong Kinh tạng Pāli, những thân quyến tái sinh trong cảnh giới ngạ quỷ chờ sự tưởng nhớ của người sống. Bài kinh cũng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc dâng cúng phẩm vật cho Tăng đoàn, lòng thương tưởng của người sống và sự hoan hỷ của những người được hồi hướng.

Truyền thống chú giải Phật giáo còn kể câu chuyện vua Tần-bà-sa-la cúng dường Đức Phật và Tăng đoàn, nhưng ban đầu chưa hồi hướng cho thân quyến đã mất, đang chịu cảnh khổ của ngạ quỷ. Sau khi được Đức Phật chỉ dạy, nhà vua tiếp tục dâng cúng và hồi hướng; những thân quyến ấy nhờ đó mà được hưởng lợi ích. Những câu chuyện như vậy đã giúp người dự lễ hiểu ý nghĩa của việc làm phước và trách nhiệm đối với người đã khuất. Trong dịp lễ Pchum Ben, tinh thần tốt đẹp ấy biến sự tưởng nhớ thành những hành động cụ thể. Thức ăn được dâng đến chư Tăng, lễ vật được chuẩn bị bằng lòng thành, còn lời hồi hướng thể hiện mong muốn chia sẻ điều lành với thân quyến.

Lễ hội Pchum Ben là dịp để con cháu cùng trở về tưởng nhớ tổ tiên

Cúng dường, tụng kinh và dâng cơm tưởng niệm

Mùa lễ kéo dài 15 ngày theo lịch âm Khmer. Mười bốn ngày đầu gọi là Kan Ben; ngày thứ mười lăm, vào cuối nửa tháng trăng khuyết của tháng Photrobot, là ngày Pchum Ben chính thức. Trong những ngày đầu, các gia đình quanh chùa luân phiên chuẩn bị thức ăn và mang đến cúng dường. Ngày lễ chính thường là dịp các thành viên trong gia đình cùng đi chùa và tham dự nghi lễ đông đủ hơn.

Một nghi thức quen thuộc là Bay Ben, thường diễn ra trước bình minh. Người dân chuẩn bị gạo trộn vừng hoặc những viên cơm nhỏ, mang đến chùa; ở nhiều nơi còn rải cơm quanh khuôn viên chùa. Theo tín ngưỡng dân gian, lễ vật này dành cho những người đã khuất đang chịu cảnh đói khổ, đặc biệt là các thân quyến được tin là tái sinh trong cảnh giới ngạ quỷ. Cùng với lời cầu nguyện và hồi hướng, nghi thức gửi gắm lòng thương tưởng, mong người đã khuất được bớt khổ đau.

Cách thực hành Bay Ben có sự khác nhau giữa các chùa. Một số nơi vẫn giữ tục rải gạo, trong khi những nơi khác chú trọng cúng dường Tăng đoàn và hồi hướng công đức. Sự khác biệt này phản ánh những cách tiếp nhận phong tục trong đời sống Phật giáo Campuchia, với việc tưởng nhớ và làm phước là ý nghĩa chung của mùa lễ.

Tại nhiều ngôi chùa, nghi lễ bắt đầu từ trước bình minh. Phật tử mang thức ăn, hương và nến đến dâng cúng trong tiếng tụng kinh của chư Tăng. Giữa không gian tĩnh lặng, tiếng chuông chùa hòa cùng những lời cầu nguyện khe khẽ, khơi dậy lòng thành kính và niềm tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Lễ vật được chuẩn bị từ nhà, gồm cơm, thức ăn, trái cây và các loại bánh truyền thống. Num Ansorm thường được làm từ gạo nếp trộn nước cốt dừa, có nhân, gói lá chuối rồi luộc; Num Korm làm từ bột nếp, nhân dừa ngọt, gói lá chuối và hấp. Thức ăn cúng dường được dâng vào buổi sáng, trước giờ ngọ, theo nếp sinh hoạt của Tăng chúng Nam tông. Mỗi gia đình và cộng đồng có thể thực hành nghi lễ theo phong tục riêng. Tinh thần chung của mùa lễ là tưởng nhớ tổ tiên, làm điều thiện và nuôi dưỡng lòng từ bi đối với mọi chúng sinh.

Sau lễ cúng dường, các gia đình có thể thỉnh chư Tăng thực hiện nghi thức Bangsukôl, tụng kinh tưởng niệm người đã khuất. Tại một số chùa, mùa lễ còn có những tiết mục hát kể truyền thống về lịch sử, nhân vật và những người có công với đất nước. Khi các nghi lễ kết thúc, người dân trở về nhà, cùng họ hàng và bạn bè dùng bữa, tiếp tục cuộc sum họp trong gia đình.

Lòng hiếu kính được tiếp nối trong đời sống

Một nét đẹp của Pchum Ben là việc kính biếu cha mẹ còn sống. Vào ngày lễ chính, theo truyền thống, người dân dành một phần thức ăn và bánh đã chuẩn bị để biếu cha mẹ cao tuổi trước khi mang phần còn lại đến chùa. Các bậc cao niên thường ví cha mẹ là những vị Phật trong gia đình, nhắc con cháu trân trọng người đã sinh thành và nuôi dưỡng mình.

Tinh thần báo hiếu ấy phù hợp với lời dạy trong kinh Parābhava: người có điều kiện mà bỏ mặc cha mẹ già yếu đang tạo một nguyên nhân dẫn đến sự bại vong của chính mình. Kinh Thi-ca-la-việt cũng đặt việc phụng dưỡng cha mẹ, gìn giữ truyền thống gia đình và làm phước tưởng niệm người đã mất trong bổn phận của người con. Từ những lời dạy này, sự biết ơn cần được thể hiện qua cách chăm sóc, đỡ đần và sống có trách nhiệm.

Trong ngày lễ, người trẻ cùng cha mẹ chuẩn bị lễ vật, đến chùa, nghe kể chuyện về ông bà và những người thân đã mất. Qua những việc làm ấy, họ hiểu thêm về lịch sử gia đình và học cách bày tỏ lòng kính trọng. Những cuộc trở về cũng tạo dịp để họ hàng gặp lại nhau, hỏi thăm cuộc sống và chăm lo cho người cao tuổi. Các nghi lễ cũng tạo cơ hội cho các thế hệ trẻ tìm hiểu về truyền thống Phật giáo của Campuchia trực tiếp từ cha mẹ và ông bà của họ, giúp bảo tồn các phong tục có thể phai nhạt trong bối cảnh xã hội và kinh tế thay đổi nhanh chóng.

Đối với người Campuchia, lễ hội truyền thống có nguồn gốc sâu sắc này không chỉ là một nghi lễ tôn giáo; nó là một biểu hiện trân trọng của lòng biết ơn, lòng hiếu thảo, lòng trắc ẩn và mối liên kết lâu dài giữa người sống và người chết. Trong một thế giới mà trách nhiệm hàng ngày và lối sống hiện đại đôi khi có thể khiến mọi người xa cách gia đình và truyền thống của họ, Pchum Ben dành một chút thời gian để tạm dừng và suy ngẫm về những gì quan trọng nhất. Thông điệp lâu dài của nó rất đơn giản nhưng sâu sắc: tôn vinh quá khứ, trân trọng hiện tại và truyền trao các giá trị của lòng trắc ẩn và lòng hiếu thảo cho tương lai.

Phổ Tịnh tổng hợp, theo akp.gov.kh