Trong dòng chảy biến động ấy, Anam Thubten Rinpoche đã đưa ra những suy tư về ranh giới giữa công nghệ và tâm linh, để nhắc nhở rằng, dù thế giới có chuyển mình đến đâu, cốt lõi thiêng liêng của con đường giải thoát vẫn nằm ở nơi sự sống, nơi con người và niềm tin hướng về Tam bảo.

Xuyên suốt lịch sử, những cuộc cách mạng vĩ đại đã tái định hình thân phận con người theo những cách khiến cho chúng ta không thể nào quay trở lại quá khứ được nữa. Chúng đã thay đổi cách ta sống, biến đổi những gì ta trân quý, cách ta liên hệ với nhau, và làm việc để kiếm sống trong cuộc đời này. Trong tiến trình ấy, chúng dần tái cấu trúc chính bản thân mình; quá trình đó sâu sắc đến mức dù vẫn là Homo sapiens, nhưng ta gần như không thể nhận ra tổ tiên của mình.

Mỗi chuyển biến như vậy đều có hai mặt. Trong đó, song song với tiến bộ và tiện ích thì luôn xuất hiện những rủi ro mới và những vùng xám đạo đức. Thế giới hôm nay là kết quả tích lũy của những biến động ấy - từ cách mạng nông nghiệp, công nghiệp cho đến thời đại công nghệ hiện nay. Nếu không có chúng, thì bản sắc, xã hội và cách tư duy của chúng ta hẳn đã hoàn toàn khác. Chúng ta là kết tinh của vô vàn sự biến chuyển diễn ra kể từ buổi bình minh của văn minh nhân loại, chứ không phải chỉ từ vài biến cố lớn. Ta không thể biết mình sẽ trở thành ai trong thế kỷ tới, hay thậm chí trong một thập kỷ nữa. Ý nghĩ này có thể khiến da ta nổi gai ốc vì một nỗi sợ trước cái chưa biết, như một “bóng ma bản thể” ám ảnh bộ não vốn được lập trình để tìm kiếm sự chắc chắn.

Ngay trước mắt chúng ta, một trong những thách thức tiến hóa lớn nhất đang diễn ra là sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI). AI dường như biết rất nhiều thứ, và gần giống như bậc “toàn tri”, nhưng thực ra nó lại do con người tạo ra, mà con người thì đâu phải là toàn tri. Hầu hết chúng ta không thể nói tiếng Pháp hay tiếng Phần Lan, cũng không thể lập tức đọc thuộc các dạng chia động từ tiếng La-tinh. Vì thế, AI có thể khiến chúng ta cảm thấy trí tuệ của mình kém cỏi và vụng về. Trước sức mạnh đó, có lẽ chúng ta chỉ còn biết hy vọng rằng công nghệ này sẽ thực sự mang lại lợi ích cho nhân loại.

AI đang dần thay thế nhiều công việc trước đây do con người đảm nhiệm, do đó, gây ra những xáo trộn trong hầu hết mọi ngành nghề. Không có bất kỳ tổ chức hay chính phủ nào có thể ngăn chặn xu hướng này. Sự phát triển nhanh và khó kiểm soát này có thể khiến nhiều người, đặc biệt là những người không mấy khá giả, cảm thấy bất an, vì phần lớn chúng ta chỉ đang sống dựa vào đồng lương theo từng tháng. Trong bối cảnh u ám như vậy, người ta có thể hy vọng rằng nhà nước sẽ đảm bảo cho mình được quan tâm, có đủ tiền để sống và thỉnh thoảng tận hưởng những niềm vui nhỏ như đi ăn ngoài hay đi du lịch.

Trong dòng chảy biến động ấy, Anam Thubten Rinpoche đã đưa ra những suy tư về ranh giới giữa công nghệ và tâm linh, để nhắc nhở rằng, dù thế giới có chuyển mình đến đâu, cốt lõi thiêng liêng của con đường giải thoát vẫn nằm ở nơi sự sống, nơi con người và niềm tin hướng về Tam bảo

Vậy còn vị trí của Chánh pháp (Dharma) trong thế giới đang thay đổi này thì sao? Ngày nay, nhiều người sử dụng AI để tìm hiểu giáo lý Phật giáo. Chẳng hạn, khi muốn biết một thuật ngữ hay khái niệm Phật học, ta có thể nhận được câu trả lời sâu sắc ngay lập tức sau khi truy cập và đặt câu hỏi cho AI. Điều này hoàn toàn khác với cách học ngày xưa. Trước đây, trong các tu viện Phật giáo Tây Tạng, khi không hiểu một đoạn kinh điển, người ta phải đi hỏi người khác, và ai đó có thể biết câu trả lời. Thậm chí còn chưa có quyển từ điển nào; vì vậy, những người có khả năng viết lách hay có kiến thức được xem là vô cùng danh giá và đáng kính.

Ngày nay, chúng ta có thể dùng AI để dịch một bản sadhana (nghi quỹ tu tập) từ tiếng Tây Tạng sang tiếng Anh hoặc bất kỳ ngôn ngữ nào khác, dù cho bản dịch chưa hoàn hảo và vẫn cần con người chỉnh sửa. AI có thể thực hiện nhiều chức năng khác nhau, như viết bài giảng hay chú giải theo yêu cầu. Trong một số trường hợp, AI trả lời các câu hỏi về Phật pháp rất tốt, đến mức có người đùa rằng AI sẽ trở thành “vị Pháp sư” mới giúp con người giác ngộ. Cá nhân tôi thì không tin vào ý tưởng này, một phần vì nó nghe không hợp lý. Chẳng hạn, một người có thể hỏi: “Tứ diệu đế là gì?” chỉ bằng cách gõ câu hỏi trên điện thoại và ngay lập tức nhận được câu trả lời chi tiết. Điều này hoàn toàn không có gì sai, và nên được xem là một cách sử dụng hữu ích.

Nhưng việc nghĩ rằng AI có thể hoặc sẽ dẫn dắt chúng ta đến giác ngộ tâm linh, đưa chúng ta đi trên con đường của Chánh pháp, thì đối với nhiều người, điều đó không thật sự phù hợp về mặt trực giác. Chúng ta có thể quy y Tam bảo từ AI không? Có thể thọ giới xuất gia từ AI không? Có thể nhận quán đỉnh Mật tông từ AI không? Về mặt truyền thống, những điều này luôn được trao truyền từ một con người sống, một vị thầy, chứ không phải từ những vật vô tri. AI không thể thay thế con người trong nhiều phương diện của thực hành Phật giáo. Vì vậy, chúng ta không nên dễ dàng đặt AI ngang hàng với những bậc tôn quý và thiêng liêng.

Dù AI có thể vượt trội so với trí tuệ con người trong nhiều lĩnh vực, nhưng nó vẫn đang được huấn luyện và chịu ảnh hưởng từ chính chúng ta. Vì vậy, chúng ta có khả năng và cũng có trách nhiệm đạo đức để đưa yếu tố trí tuệ và lòng từ bi vào “hệ sinh thái” của nó.

AI sẽ mang đến những thay đổi không lường trước được trong mọi khía cạnh của đời sống, và có lẽ nhanh hơn chúng ta dự đoán. Nó chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến cách chúng ta thực hành Chánh pháp và văn hóa của Tăng đoàn ở khắp nơi. Chúng ta cần sẵn sàng đối diện với cuộc cách mạng công nghệ này, nhưng đồng thời cũng không để bản thân đánh mất những điều thiêng liêng: lòng quy kính ngôi Tam bảo, sự gia trì của dòng truyền thừa, và tình huynh đệ giữa những người cùng bước trên con đường giải thoát nội tâm.

Đối với nhiều người trong truyền thống thiêng liêng này, trái tim vẫn khát khao và nở hoa từ sự kết nối giữa người với người như một phần thiết yếu của Phật pháp. Đó có thể là mối liên hệ với vị thầy của mình, hay với những thiện hữu tri thức trong cộng đồng. Chúng ta sẽ tiếp tục gìn giữ phép màu của sự kết nối ấy như một ngọn lửa đẹp đẽ, luôn cháy sáng trong chính trái tim mình.

Anam Thubten Rinpoche

Phổ Tịnh dịch, theo www.buddhistdoor.net