Gen Z có mặt tích cực: Họ là một thế hệ siêu liên kết (hypertexted) vì với những công cụ như mạng xã hội, họ có thể gặp gỡ, trao đổi và kết nối rất nhanh mọi thông tin. Thứ hai, họ có kỹ năng công nghệ khá tốt nắm bắt công nghệ nhanh và hiểu biết rộng về ChatGPT hay AI… Thứ ba, một số em có xu hướng hoạt động độc lập, không chấp nhận lề thói cũ, lại có thể thu nhập tương đối tốt nên tự chủ trong cuộc sống… không lệ thuộc kinh tế vào cha mẹ.

Song song đó, mặt tiêu cực cũng không phải ít và đó là chủ điểm của bài viết này.

Đó là thói quen nghiện điện thoại hay máy tính, tìm thấy “dopamine” qua những liên kết trên mạng xã hội, các em dành quá nhiều thời gian online làm giảm tập trung, giảm năng suất. Cũng qua mạng xã hội, các em bị áp lực thành công vì cứ phải so sánh liên tục khi thấy mình “kém hơn người khác”. Thành tựu của bạn bè dễ tạo cho tuổi trẻ cảm giác tụt lại phía sau. Chưa nói đến áp lực học tập, kỳ vọng quá lớn từ cha mẹ đặt lên vai mình. Nhiều bạn thay vì sống trải nghiệm thật, đã sống để “đăng” (post), để khoe mình trên mạng xã hội. Và các em đã rơi vào tình trạng khủng hoảng bản sắc, không biết mình muốn gì. Rất nhiều người trẻ bối rối: “Mình phù hợp nghề gì?”, “Mình thật sự muốn sống thế nào?”. Ngày xưa thời thế hệ cha mẹ ông bà, một người sau khi tốt nghiệp, có việc làm, lập gia đình, sinh con, mua nhà… Còn bây giờ, lộ trình cuộc đời không rõ ràng, dẫn đến hoang mang và thiếu mục tiêu.

Vấn đề sức khỏe tâm thần

Một điều đáng lo là sức khỏe tinh thần suy giảm, nhiều em rơi vào trầm cảm, lo âu, stress tăng mạnh. Hàng năm, khoảng 5.000 người tìm đến cái chết do bệnh lý trầm cảm. Đặc biệt, theo số liệu của một nghiên cứu, tỷ lệ trẻ vị thành niên bị trầm cảm là 26,3%. Tình trạng bệnh trầm cảm ở tuổi thiếu niên đang gióng lên hồi chuông cảnh báo khi số lượng trẻ ở độ tuổi này bị trầm cảm đang ngày một tăng. Theo y khoa, trầm cảm là thuật ngữ dùng để chỉ bệnh lý về tâm thần, cụ thể hơn là tình trạng rối loạn cảm xúc. Khi bệnh trầm cảm ở tuổi thiếu niên hay bất cứ độ tuổi nào tiến triển nặng hơn sẽ dẫn đến những suy nghĩ phạm lỗi và cảm thấy bản thân luôn không xứng đáng, mất tự tin, và cuối cùng có thể là tự sát (!)

Ngay ở Hoa Kỳ, theo tác giả Jonathan Haidt trong tác phẩm Thế hệ lo âu (2024), cho biết tỷ lệ thanh thiếu niên trầm cảm tăng từ 15% lên 30% (tỷ lệ tăng 145% kể từ năm 2010) và nam từ dưới 5% lên trên 10% (tỷ lệ tăng 161% từ năm 2010). Áp lực từ học hành, công việc, tiền bạc nhưng lại thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc. Một số em ra trường nhưng việc làm bấp bênh do chọn không đúng ngành nghề, từ đó thấy cô đơn và khó duy trì các mối quan hệ, kể cả tình yêu cũng kém bền vững vì mỗi người quá bận, thiếu thời gian thực và những ứng dụng như “hẹn hò qua mạng” khiến người ta dễ thay đổi đối tượng vì chỉ với một cái nhấp chuột người ta đã tìm ra những ứng viên hẹn hò mới.

Người trẻ mất cân bằng giữa tự do và trách nhiệm, họ muốn tự do ngay lập tức nhưng thiếu kỹ năng để tự lập thật sự vì khi dấn thân thì sợ sai, sợ thất bại. Từ đó khủng hoảng niềm tin vào tương lai. Ngoài ra, giới trẻ hiện nay thừa thông tin nhưng thiếu kiến thức thật sự vì thiếu tư duy phản biện khi internet cung cấp thông tin mọi thứ, nhưng khó lọc thật – giả.

Có lần trên Giác Ngộ, chúng tôi đã phân tích về lý tưởng và ước mơ khi tuổi trẻ thiếu định hướng khi vào đời, hoang mang tìm chỗ dựa.

Chúng ta nhớ về các loại thức ăn theo lời Phật dạy: Loại thức ăn thứ nhất là đoàn thực, tức là dưỡng chất cho thể xác, những thức ăn đi vào miệng của chúng ta. Loại thức ăn thứ hai là xúc thực, một loại dưỡng chất tâm hồn. Chúng ta có sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Chúng tiếp xúc với sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Ta phải thấy rằng việc tiếp xúc đó có đem chất độc vào người hay không. Ví dụ như khi giới trẻ đắm mình tiếp xúc với hình sắc theo ứng dụng TikTok. Chúng ta cần thực tập chánh kiến xem chương trình truyền hình kia có đưa vào trong tâm ta những độc tố như sợ hãi, căm thù, bạo động hay sa đọa hay không. Loại thức ăn thứ ba là tư niệm thực. Ðó là những ước ao ta muốn thực hiện cho đời ta. Mong muốn là một loại thực phẩm gọi là tư niệm thực. Nhưng có những loại tư niệm thực làm cho ta khổ đau suốt đời. Loại thức ăn thứ tư là thức thực. Chúng ta phải cảnh giác với những gì tiếp nhận những thức ăn độc hại.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD): “Chúng ta cần có chính sách khuyến khích việc nghiên cứu thị trường, nhu cầu thị hiếu của trẻ em để phát triển các sản phẩm giải trí, giáo dục hữu ích”. PGS.TS Trần Thành Nam, Chủ nhiệm khoa Các khoa học giáo dục, Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, nhìn nhận: “Không ít phụ huynh bây giờ nghĩ rằng con mình ở nhà nghĩa là con được an toàn. Suy nghĩ đấy không còn đúng trong bối cảnh hiện tại vì con ở nhà nhưng vẫn tiếp cận với những nội dung độc hại, không phù hợp trên mạng xã hội”.

Chúng ta cần làm gì?

Chúng ta hiểu và khuyến khích người trẻ trau dồi khả năng sử dụng công cụ kỹ thuật số, hiểu biết về dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, và kỹ năng an ninh mạng vì công nghệ là trung tâm của mọi lĩnh vực. Trong thời đại thay đổi liên tục, khả năng sáng tạo, thích nghi, và giải quyết vấn đề mới mẻ là yếu tố quyết định để tồn tại và phát triển. Và họ cần phải có khả năng học tập suốt đời (lifelong learning) chứ không như thế hệ trước đây học xong đại học là đủ (one-time learning).

Một thế giới kết nối đòi hỏi sự hiểu biết và tôn trọng các nền văn hóa khác nhau. Tư duy toàn cầu giúp người trẻ nắm bắt cơ hội trên phạm vi quốc tế. Giới trẻ phải hiểu và học trí tuệ cảm xúc (EI) cũng như các kỹ năng mềm vì sự thành công không chỉ dựa vào kiến thức mà còn phụ thuộc vào khả năng giao tiếp, quản lý cảm xúc, và xây dựng mối quan hệ. Tuy nhiên, phải gìn giữ những giá trị cần kế thừa từ các thế hệ trước, tinh thần kiên trì và trách nhiệm, vai trò gia đình và cộng đồng trong việc giúp họ không rơi vào thế giới ảo gây ra cách ly cô đơn. Việc giữ gìn tình cảm gia đình và kết nối với cộng đồng là nền tảng của sự ổn định.

Hãy nhớ rằng tư tưởng tạo ra hành vi; hành vi sinh ra thói quen; thói quen sinh ra tính cách; tính cách sinh ra số phận. Do đó để “tẩy độc” tâm hồn cần phải khởi đầu trong tư tưởng. Khi một người rèn luyện nội lực, họ phát triển khả năng tự chủ, thấu hiểu bản thân và vững vàng trước khó khăn. Từ đó, những đức tính như can đảm, tự tin, hay từ bi tự nhiên được bộc lộ như hệ quả của quá trình này. Các việc giới trẻ cần làm là:

Chắt lọc thông tin để phát triển, không phải để so sánh: Hãy nhận thức rằng mạng xã hội chỉ là “những thước phim nổi bật” (highlight reel), không phải toàn bộ thực tế. Hãy chủ động theo dõi các tài khoản mang tính giáo dục, truyền cảm hứng và nâng đỡ tinh thần bạn, thay vì những tài khoản thúc đẩy sự so sánh xã hội.

Hãy nhớ rằng tư tưởng tạo ra hành vi; hành vi sinh ra thói quen; thói quen sinh ra tính cách; tính cách sinh ra số phận. Do đó để “tẩy độc” tâm hồn cần phải khởi đầu trong tư tưởng. Khi một người rèn luyện nội lực, họ phát triển khả năng tự chủ, thấu hiểu bản thân và vững vàng trước khó khăn. Từ đó, những đức tính như can đảm, tự tin, hay từ bi tự nhiên được bộc lộ như hệ quả của quá trình này.

Thực hiện “Chủ nghĩa tối giản kỹ thuật số” (digital minimalism): Lên lịch cho những khoảng thời gian cố định, có chủ đích để rời xa màn hình để cải thiện sự tập trung, chất lượng giấc ngủ và các kết nối trực tiếp.

Trở thành công dân số trách nhiệm: Sử dụng tiếng nói và nền tảng của bạn để tạo ra thay đổi tích cực, nhưng luôn xác minh thông tin trước khi chia sẻ.

Kết nối (networking) là xây dựng các mối quan hệ chân thành, cùng có lợi, chứ không chỉ là thu thập danh sách liên lạc. Hãy tìm kiếm những người cố vấn (mentors), nói chuyện với những người trong lĩnh vực bạn ngưỡng mộ và thực hành nghệ thuật trò chuyện trực tiếp.

Nâng cao sức khỏe tinh thần và sự an tĩnh (mental well-being). Bằng việc học cách nói “không” với những cam kết làm cạn kiệt năng lượng hoặc làm quá tải lịch trình của bạn.

Thực hành lòng trắc ẩn với bản thân: Thế giới đặt áp lực to lớn lên bạn phải thành công nhanh chóng. Hãy từ chối áp lực của chủ nghĩa hoàn hảo.

Chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ: Nếu bạn đang vật lộn với lo âu, căng thẳng hoặc nỗi buồn dai dẳng, hãy tiếp cận bác sĩ trị liệu hoặc chuyên gia tư vấn.

Sự chuyển dịch tâm lý: JOMO so với FOMO. Nỗi sợ bị bỏ lỡ (FOMO - Fear of Missing Out) là sự lo âu thúc đẩy chúng ta quay lại màn hình. Để thải độc, bạn phải chủ động nuôi dưỡng JOMO (Joy of Missing Out - Niềm vui khi được bỏ lỡ).

Vai trò của thiền trong thải độc tâm hồn

Erich Fromm và nhiều nhà lý luận nhân cách cho rằng thiền có vai trò quan trọng trong việc phát triển nhân cách tích cực. Tuy nhiên, thiền không chỉ giới hạn ở đếm hơi thở hay quan sát cảm xúc vì còn có thiền đi, thiền nằm, mọi lúc mọi nơi… Các hình thức thiền này phụ thuộc vào cách chúng ta áp dụng.

Tập trung và tĩnh tâm giúp tăng cường khả năng tập trung, cải thiện trí nhớ và giảm căng thẳng. Bằng cách quan sát hơi thở và cảm xúc, chúng ta học cách đối diện với chính mình và vượt qua những cảm giác tiêu cực. Tham gia vào các hoạt động từ thiện hoặc làm việc nhóm cũng rèn luyện từ bi, sự quan tâm và tự tin thông qua hành động thực tế và thải độc tâm hồn. Đọc sách và học hỏi có thể phát triển trí tuệ cảm xúc và lòng can đảm. Đối mặt với thử thách trong cuộc sống thực là cách hiệu quả để xây dựng sự tự tin và lòng can đảm. Tạo thói quen viết nhật ký hoặc suy ngẫm hàng ngày về các trải nghiệm, cảm xúc và phản ứng của bản thân. Cuối cùng là phải biết ước mơ như Steve Jobs nói “Hãy cứ khát khao, hãy cứ dại khờ”.

Theo Thiền sư Nhất Hạnh thì “Giấc mơ Việt Nam là dân tộc Việt Nam biết để thì giờ ra để đi chơi, ngồi chơi, leo núi, đi biển, sống với cảnh đẹp thiên nhiên, hàng ngày có nhiều cơ hội dựng xây tình huynh đệ mà không để hết thì giờ chạy theo sắc dục, tiền bạc, quyền hành và danh vọng”.

Được như vậy tâm hồn tuổi trẻ sẽ trở lại hồn nhiên, an vui trong một thế giới bình yên và hướng thượng với những ước mơ đẹp.