Theo các ước tính nhân khẩu học của Pew so sánh giữa năm 2010 và 2020, số lượng Phật tử trên thế giới đã giảm trong thập niên này, trong khi dân số của các tôn giáo lớn khác lại tiếp tục tăng.

Phần lớn Phật tử trên thế giới tập trung tại châu Á; hơn 90% trong số đó đang sinh sống chỉ trong khoảng mười quốc gia. Tuy nhiên, chính tại khu vực này, đặc biệt là Đông Á, sự suy giảm của Phật giáo đang diễn ra rõ rệt. Xu hướng này nổi bật ở các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản.

Một trong những điểm đáng chú ý của hiện tượng này là nhiều người được nuôi dưỡng trong gia đình Phật giáo hiện nay không còn tự nhận mình là Phật tử. Phần lớn trong số họ chuyển sang nhóm không thuộc tôn giáo nào, thường tự xác định là vô thần, không xác định, hoặc đơn giản là “không theo tôn giáo nào cụ thể”.

Chẳng hạn, tại Nhật Bản, một khảo sát của Pew Research Center năm 2024 cho thấy 40% người trưởng thành từng được nuôi dạy trong gia đình Phật giáo hiện không còn gắn bó với tôn giáo này. Ở Hàn Quốc, tỷ lệ này cao hơn, lên tới 42%.

Để hiểu rõ hơn về nguyên nhân của hiện tượng này, các nhà nghiên cứu của Pew đã tiến hành phỏng vấn tại Tokyo và Seoul với những người trưởng thành Nhật Bản và Hàn Quốc từng lớn lên trong gia đình Phật giáo. Nhóm phỏng vấn bao gồm cả người lớn tuổi lẫn người trẻ. Một số người từng lớn lên trong môi trường Phật tử thuần thành và đến nay vẫn còn giữ sự gắn bó nhất định, dù mức độ thực hành và tu tập đã giảm hơn đôi chút so với cha mẹ hoặc ông bà của họ. Trong khi đó, những người khác chỉ có mối liên hệ khá lỏng lẻo với Phật giáo từ thời thơ ấu và hầu như không còn nghĩ đến tôn giáo trong đời sống hiện tại.

Sự phai nhạt qua các thế hệ

Sunwoo Lee, một sinh viên đại học sống cùng cha mẹ tại vùng ngoại ô Seoul, cho biết trong gia đình cô niềm tin Phật giáo đã dần suy giảm qua từng thế hệ. Ông bà của cô vẫn là những Phật tử sùng tín; cha mẹ vẫn còn giữ một phần gắn bó với truyền thống; nhưng bản thân cô không thấy ý nghĩa của các thực hành tôn giáo. Cô cho biết: “Tôi có xu hướng tin vào khoa học hơn là những điều mang tính tâm linh, vì vậy tôi không tin vào những thứ mà mình không thể nhìn thấy”. Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy ở cả Nhật Bản và Hàn Quốc, người trẻ ít có khả năng tự nhận mình là Phật tử hơn so với các thế hệ lớn tuổi trước đó. Thật vậy, các ước tính nhân khẩu học cho thấy tỷ lệ Phật tử trong tổng dân số tại hai quốc gia này đang ngày càng thu hẹp, trong khi số người không theo tôn giáo nào ngày càng tăng lên.

Điều đáng chú ý là quá trình rời xa tôn giáo thường diễn ra một cách từ từ, như một sự trôi dạt ra khỏi truyền thống gia đình, hơn là một quyết định dứt khoát hay một sự cải đạo rõ ràng. Nhiều người rời bỏ quê hương hoặc các thị trấn nhỏ để chuyển đến các đô thị lớn, và trong quá trình ấy, những truyền thống gia đình gắn với tôn giáo dần bị bỏ lại phía sau.

Junichiro Tsujinaka, một chủ quán bar ở Tokyo, chia sẻ rằng cha, ông và cụ của anh từng là những ngư dân trên đảo Hokkaido, đồng thời làm tình nguyện viên phục vụ tại một ngôi chùa Phật giáo địa phương. Họ tham gia cúng dường, quyên góp và giúp chăm sóc ngôi chùa. Khi còn nhỏ, Tsujinaka cũng thường giúp đỡ những công việc này.

Nhưng hiện tại, anh hầu như không còn tham gia vào các hoạt động tôn giáo. Anh nói: “Tôi thực sự không hình thành được thói quen cầu nguyện. Từ khi tôi và em trai rời quê, mọi việc liên quan đến chùa chiền và các trách nhiệm thờ tự đều để lại cho cha mẹ tôi”.

Không còn thời gian cho chùa chiền

Nhiều người được phỏng vấn cũng cho biết nhịp sống bận rộn của xã hội hiện đại khiến họ khó dành thời gian cho các hoạt động tâm linh.

Không giống như Do Thái giáo, Kitô giáo hay Hồi giáo – những tôn giáo nhấn mạnh việc cầu nguyện và tham dự nghi lễ định kỳ, trong Phật giáo không có quy định bắt buộc phải đến chùa mỗi tuần. Tuy nhiên, trong truyền thống Đông Á, việc viếng chùa và tham gia các lễ hội Phật giáo từ lâu vẫn là một phần quan trọng của đời sống cộng đồng.

Jeongnam Oh, một chủ cửa hàng đã nghỉ hưu ở Seoul, nhớ lại rằng khi còn bé, bà sống tại một thị trấn nhỏ và thường xuyên tham dự các nghi lễ và lễ hội Phật giáo. Nhưng khi trưởng thành và nuôi dạy con cái, những áp lực của cuộc sống hiện đại khiến việc duy trì các truyền thống ấy trở nên khó khăn. Bà nói: “Tôi không nhớ là mình từng đưa con đến chùa. Bọn trẻ phải tập trung học hành, còn tôi cũng có cuộc sống của riêng mình… Thật khó để tìm được thời gian cùng nhau”. Dù được nuôi dưỡng trong gia đình Phật giáo, ngày nay bà không còn tự nhận mình là Phật tử.

Một số nhà xã hội học cho rằng tại Đông Á, việc tham gia tôn giáo đang suy giảm qua từng thế hệ. Các khảo sát năm 2023 tại Nhật Bản và Hàn Quốc cũng cho thấy người trẻ ít đến chùa hơn đáng kể so với các thế hệ lớn tuổi. Không chỉ các nghi lễ chính thức như cầu nguyện hay viếng chùa bị suy giảm; nhiều phong tục văn hóa gắn với Phật giáo cũng dần bị giới trẻ cho là không còn ý nghĩa trong cuộc sống của họ.

Sự phai nhạt của các truyền thống gia đình

Ở Nhật Bản, nhiều gia đình Phật tử truyền thống có một bàn thờ gia đình gọi là butsudan. Đây là những bàn thờ nhỏ bằng gỗ, thường đặt tượng Phật hoặc Bồ-tát, cùng với hình ảnh hoặc bài vị của những người thân đã qua đời. Theo truyền thống, các thành viên trong gia đình sẽ thực hiện các nghi lễ hàng ngày như thắp hương, đốt nến, dâng nước, thức ăn hoặc hoa tươi tại bàn thờ này.

Atsushi Oda, một biên tập viên sách tại Nhật Bản, cho biết sau khi mẹ ông qua đời, cha ông đã đảm nhận việc chăm sóc bàn thờ gia đình. Tuy nhiên, Oda không nghĩ rằng mình sẽ tiếp tục duy trì trách nhiệm này trong tương lai. “Tôi nghĩ có lẽ mình sẽ thay đổi bàn thờ theo một cách nào đó để việc chăm lo cho nó không đòi hỏi quá nhiều thời gian”, ông cho biết.

Gia đình nhỏ dần

Chieko Nakajima, một chủ nhà hàng ở Tokyo, cho rằng quy mô gia đình ngày càng nhỏ là một nguyên nhân quan trọng khiến các truyền thống tôn giáo suy yếu.

“Ngày nay số lượng các thành viên trong gia đình Nhật Bản nhỏ hơn nhiều và số lượng trẻ em cũng giảm”, bà nói. Khi bà còn nhỏ, các phong tục và truyền thống gia đình được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác là điều rất tự nhiên. Nhưng ngày nay điều đó không còn dễ dàng như trước nữa. “Hệ thống gia đình đang dần tan rã, mọi người ít gặp gỡ họ hàng hơn, vì vậy những truyền thống gia đình đặc thù – ít nhất là ở Tokyo – đang nhanh chóng phai nhạt”, bà chia sẻ.

Cái nhìn tiêu cực về tôn giáo

Một số người được phỏng vấn cũng bày tỏ cái nhìn khá tiêu cực đối với tôn giáo nói chung, điều này phần nào ảnh hưởng đến thái độ của họ đối với Phật giáo.

Rogeon Hong, một kỹ thuật viên phòng thu tại Seoul, cho biết anh thường liên tưởng tôn giáo với mê tín và các nghi thức mang tính shaman. Cha anh tự nhận là Phật tử nhưng vẫn thực hành một số nghi thức cầu may như mang bùa hộ mệnh.

“Bố tôi đốt loại nhang có mùi rất khó chịu để xua đuổi năng lượng xấu, và treo những hình ảnh hay bùa chú kỳ lạ. Trong ví của tôi cũng có một lá bùa mà ông tự đặt vào. Nhưng tôi không nghĩ nó có tác dụng gì”, Hong nói.

Tại Hàn Quốc, một số ngôi chùa Phật giáo cũng thờ các vị thần trong truyền thống shaman, và hai truyền thống này có những thực hành giao thoa, chẳng hạn như thờ cúng tổ tiên hoặc thực hiện nghi lễ để tránh tai họa và cầu phúc. Ở Nhật Bản, nhiều người cho biết hình ảnh của tôn giáo cũng bị ảnh hưởng bởi những sự kiện bạo lực trong quá khứ.

Những sợi dây kết nối vẫn còn

Dù ảnh hưởng của Phật giáo tại Đông Á đang suy giảm – đặc biệt nếu xét trên mức độ tự nhận mình là Phật tử và sự tham gia vào các hoạt động tôn giáo – nhưng nhiều người vẫn cho biết họ cảm thấy có một mối liên hệ giữa nền văn hóa của họ với truyền thống Phật giáo.

Masami Sato, một phóng viên truyền hình tại Tokyo, cho biết khi trưởng thành, ông bắt đầu xem xét lại cái nhìn tiêu cực về tôn giáo mà ông từng có. Ông vẫn không tin vào thiên đường, địa ngục hay nghiệp báo. Tuy nhiên, ông cảm thấy tò mò về khái niệm tái sinh, một giáo lý quan trọng của Phật giáo. “Không phải là tôi tin vào tái sinh vì một tôn giáo nào đó. Nhưng đôi khi tôi tự hỏi, khi con người chết đi thì điều gì sẽ xảy ra?”, ông chia sẻ.

Junichiro Tsujinaka cũng thỉnh thoảng ghé thăm một ngôi chùa gần nhà ở Tokyo để tìm cảm giác thư giãn. Khi gặp các lễ hội Phật giáo, anh vẫn mua vài omamori – những lá bùa may mắn thường bán ở chùa Phật giáo và đền Thần đạo – làm quà cho bạn bè.

Các khảo sát của Pew Research Center cho thấy khoảng một phần ba những người không theo tôn giáo tại Nhật Bản và khoảng bốn trên mười người tại Hàn Quốc vẫn cảm thấy có sự gần gũi với các giá trị hoặc truyền thống Phật giáo.

Tại Seoul, Jeongnam Oh cũng thừa nhận rằng dù không còn tự nhận mình là Phật tử, nhưng những niềm tin Phật giáo vẫn đem lại cho bà một nguồn an ủi tinh thần. “Có lẽ đó là điều đã lớn lên cùng tôi theo năm tháng, và nó vẫn còn ở đâu đó trong tôi”, bà nói.

*

Những dữ liệu mới từ Pew Research Center cho thấy Phật giáo đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi quan trọng trong lịch sử toàn cầu. Sự suy giảm về số lượng tín đồ phản ánh những biến động sâu sắc của xã hội hiện đại: từ thay đổi nhân khẩu học, áp lực kinh tế, đến sự chuyển dịch trong cách con người tìm kiếm ý nghĩa tinh thần.

Tuy vậy, lịch sử Phật giáo trong hơn hai nghìn năm qua cho thấy truyền thống này luôn có khả năng thích nghi và tái sinh trong những bối cảnh văn hóa mới. Vì thế, giờ đây, điều đáng quan tâm không chỉ là sự suy giảm về số lượng tín đồ, mà còn là cách Phật giáo sẽ chuyển mình và định hình vai trò của mình trong thế kỷ XXI.

(Theo pewresearch.org)