Làm thầy

Một thời có những người thầy lạ lắm. Ở họ sự nghiệp, con người và tâm tính quyện vào nhau không phân biệt nổi. Nghề nghiệp ám vào họ và đời họ như là hiện thân của nghề nghiệp. Hay nói cách khác, cả Phật - Pháp - Tăng đều hòa đồng trong một tượng ảnh: người thầy.

Tôi đã được học với một người thầy như vậy. Thầy Bùi Duy Tân. Thầy vừa ra đi...

1. Chúng tôi vào đại học sau khi hiệp định Paris 1973 được ký kết. Trường (Đại học Tổng hợp) khi đó đã từ nơi sơ tán về Mễ Trì, Hà Nội. Thầy Bùi Duy Tân sống độc thân trên gác xép tầng ba rưỡi. Tài sản của thầy là một chiếc thìa để ăn cơm nhà bếp.

Cũng vì ăn cơm tập thể mà thầy đi chéo qua sân với quần nâu ống sớ. Tôi đứng gốc cây lẩm bẩm: “Ông âm lịch!”. Tróc. Một đàn anh năm trên gõ bát B52 lên đầu tôi: “Đồ ngu! Cụ Nguyễn Trãi đấy!”. Từ đó cơ duyên tôi theo thầy học Nguyễn Trãi.

Học được cái gì? Tôi lên gác xép hỏi thầy câu Nếu khỏi tiểu nhân quân tử nhọc trong thơ Nôm Nguyễn Trãi mà tôi chả hiểu mô tê gì. Thầy giải thích, tôi nghe lay cay một lúc rồi quy kết cụ Ức Trai lập trường phong kiến. Thầy giương kính lên: “Lý sự nhỉ!”. Thầy vớ cái thìa gí vào một câu thơ rồi đọc: “Đọc sách thì thông đòi nghĩa sách. Nguyễn Trãi dạy thế.

Nghĩa đây không chỉ là nghĩa của chữ đâu. Còn là đạo nghĩa người ta sống trong đời. Hiểu chưa! Thông đòi là thông rồi thì theo mà sống cho tử tế. Về đọc sách đi, quân phố phường!”. Thế là thầy cho mượn cuốn Khổng học đăng của Phan Bội Châu.

2. Năm 1976 tôi làm thư mục Nguyễn Trãi cho khóa luận. Có hôm đi bộ từ thư viện quốc gia về ký túc xá vì không có 5 xu tàu điện, bị ăn hết cơm tủi thân ngồi khóc. Thầy biết chuyện gọi lên cho đồng hai để hoàn thành công việc. Lúc này cũng đã thân tình, thầy dạy rằng sách nhân gian sót lại toàn điều hay, đọc sách trước hết là học lấy điều hay mà sống đã, nghiên cứu cái gì thì nghiên cứu sau.

À ra thế. Văn chương một thời thì trước hết là đạo lý của văn chương. Rõ ràng sống bên những người văn chương là đạo lý nhiều khi an tâm hơn sống bên những người văn chương chỉ là nghệ thuật ngôn từ. Các thầy cô tôi thường là vậy.

3. Sau này có cơ may làm việc cùng thầy, tôi học dần từ bài vỡ lòng này đến bài vỡ lòng khác.

Năm 2000, in xong cuốn sách về Phùng Khắc Khoan, thầy rủ tôi và mấy sinh viên về Phùng Xá thắp hương cho nhà thờ. Thấy thầy đặt lên đĩa 500.000đ để cúng, tôi thoáng giật mình. Một số tiền như vậy lúc đó nhà tôi tiêu một tháng. Lên xe, tôi hỏi sao thầy cúng nhiều vậy, thầy nói: tôi lập nghiệp từ Phùng Khắc Khoan. Lúc đó là năm 1960, tôi đã biết gì đâu, bao nhiêu chữ Nôm cụ Đinh Gia Khánh đọc cho cả, cụ đọc tôi chép chả kịp, thế mà gần đây tôi nghe có người phát biểu cụ Khánh không biết Hán Nôm thì tôi cũng lạ, sao lại vậy nhỉ?

Lần khác, tôi theo thầy đi Hiệp Hòa nơi sơ tán thuở xưa. Thấy các thầy ngồi bàn nhau góp tiền mua trâu cho cháu một bà nhà chủ đã mất mà tôi nghĩ mình còn phải học các thầy nhiều lắm.

Lại chuyện gần đây, một đoàn cán bộ xã từ Đại Từ, Thái Nguyên xuống trường tôi xin chứng nhận những gia đình đã từng cho cán bộ ở trong những năm sơ tán để tỉnh tặng giấy khen. Đại diện ban giám hiệu không dám ký vì lớp sau như chúng tôi chả ai sơ tán ở đó cả. Họ đề nghị cán bộ xã đi tìm một số người đã về hưu để chứng thực. Cũng gay, trên rừng xuống Hà Nội mà tìm người trước đây dân nuôi thì quá khó. Ai mất ai còn giữa phố phường nhộn nhạo này. Giữa trưa tôi dẫn họ đi sang gặp thầy Nguyễn Kim Đính trước.

Thầy kêu lên: trời, tôi ký hết, tôi ký tất, không trả nghĩa được thì thôi lại còn bắt các anh đi cả trưa như thế này. Sang nhà thầy Bùi Duy Tân, thầy đang lên cơn đau họng không trò chuyện được (khi đó thầy chưa biết mình bị ung thư), vừa ký vừa khóc. Tôi nói: cẩn thận vẫn hơn thầy ạ. Thầy khoát tay nói khào khào: “Chả nhẽ không ai tin ai nữa à, đến thế chăng!”.

Các thầy tôi là như vậy. Văn chương đối với họ trước hết phải là đạo lý làm người, con người - con dân của đất nước.

4. Nghe tin thầy đột ngọa, tôi và TS Nguyễn Kim Sơn ra thăm, đó là hôm thầy tỉnh lại và nói được nhiều. Thầy tâm sự: “Đời tôi nhiều dằn vặt lắm, nhất là chuyện trong nhà khi tôi lớn lên... Tôi lại ở trường lâu, chứng kiến nhiều. Gần đây có người ném tờ rơi vào sân bảo tôi viết điều này điều nọ... nhưng tôi nghĩ đất nước cũng như một con người, có lúc này lúc khác. Nên lấy đại cục mà soi xét, đừng vì tiểu tiết mà hờn nhau. Các anh còn làm việc, lấy sự nghiệp chung làm chính. Các anh nghe thủng thì nghe...”.

Không ngờ đó là lời dặn cuối của thầy tôi.