Các nhà nghiên cứu tại Đại học Kyoto vừa công bố một robot hình người mang dáng dấp tu sĩ, tên là “Buddharoid”, được thiết kế nhằm đưa ra những lời hướng dẫn cho sự tu tập và đối thoại Phật giáo đến với quần chúng, trong bối cảnh Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng dân số già hóa nhanh chóng và sự suy giảm nghiêm trọng của đội ngũ tăng sĩ.

Dự án do Seiji Kumagai dẫn dắt tại Viện Nghiên cứu Tương lai của Xã hội Con người (Institute for the Future of Human Society) thuộc Đại học Kyoto, hướng tới việc khảo sát về khả năng trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ các cộng đồng tôn giáo đang chịu áp lực nhân khẩu học như thế nào. Nhật Bản hiện có hơn 75.000 ngôi chùa Phật giáo, nhưng nhiều nơi đang phải đối mặt với khó khăn trong việc duy trì Tăng sĩ thường trú khi dân cư nông thôn ngày càng thưa vắng và giới trẻ lựa chọn những con đường nghề nghiệp mang tính thế tục.

Theo nhóm nghiên cứu, Buddharoid đã được huấn luyện dựa trên một số lượng rất lớn các kinh điển Phật giáo, bao gồm cả những văn bản chuyên sâu, nhờ vậy mà nó có khả năng trả lời các câu hỏi cá nhân và triết học từ một góc nhìn đặc thù của Phật giáo. Bằng việc tích hợp các mô hình ngôn ngữ tiên tiến với một nền tảng robot hình người, nhóm đã giúp robot có thể nói chuyện, cử động, đi lại và thực hiện các tư thế cầu nguyện truyền thống trong không gian chùa chiền.

Robot Buddharoid trong một cuộc đối thoại với con người

Buổi ra mắt diễn ra gần đây tại một ngôi chùa ở Nhật Bản, nơi con robot khoác áo xám, không có gương mặt, di chuyển giữa những người tham dự và đối thoại trực tiếp với từng người. Những người quan sát cho biết Buddharoid có khả năng phản hồi linh hoạt trước các câu hỏi, thay vì chỉ phát biểu những bài giảng được soạn sẵn.

Ví dụ, khi ông Kumagai đặt câu hỏi về các mối quan hệ cá nhân, Buddharoid trả lời: “Mọi thứ sẽ được cải thiện nếu bạn quán chiếu về mức độ gần gũi của mình với họ và duy trì sự quân bình nội tâm”.

Các thể chế Phật giáo tại Nhật Bản từ lâu đã phải đối diện với nhiều thách thức mang tính cơ cấu và văn hóa. Dù Phật giáo vẫn ăn sâu trong đời sống người Nhật, đặc biệt trong các nghi thức tang sự và tưởng niệm tổ tiên, nhưng số lượng người dân đến chùa đã suy giảm rõ rệt trong vài thập niên gần đây. Các khảo sát của Chính phủ cho thấy dân số Nhật Bản đang dần giảm thiểu, với gần 30% hiện nay từ 65 tuổi trở lên, gây áp lực lớn lên các hình thức tôn giáo truyền thống.

Trong một tuyên bố về robot ứng dụng AI, phía đại học nhận định: “Trong tương lai, có thể hình dung rằng chúng sẽ hỗ trợ hoặc thay thế một số nghi lễ tôn giáo vốn do các nhà sư thực hiện”. Tuy vậy, nhóm của Kumagai nhấn mạnh rằng Buddharoid không nhằm thay thế Tăng sĩ đã thọ giới, mà trước hết nó chỉ là một nền tảng nghiên cứu. Những người sáng tạo ra robot cho rằng trong tương lai, nó có thể hỗ trợ các công việc thường nhật của chùa hoặc cung cấp sự tư vấn tinh thần cho những cộng đồng khan hiếm Tăng lữ. Đồng thời, họ cũng xem đây là một công cụ để khảo sát những triết học của trí tuệ nhân tạo trong đời sống tâm linh.

Robot này được kỳ vọng mở ra giải pháp cho tình trạng thiếu hụt Tăng sĩ tại Nhật Bản

Việc đưa “Tăng sĩ robot” vào thực hành không phải là điều hoàn toàn mới mẻ tại Nhật Bản. Trong những năm gần đây, một số ngôi chùa đã thử nghiệm các hệ thống robot để tụng kinh hoặc thuyết pháp. Tuy nhiên, các mô hình trước đây chủ yếu dựa trên chương trình kịch bản cố định. Dự án của Đại học Kyoto tạo nên sự khác biệt nhờ sử dụng AI sinh ngữ có khả năng đối thoại không theo kịch bản định sẵn.

Tuy nhiên, sự phát triển này cũng gợi lên những vấn đề đạo đức mang tính nền tảng. Chẳng hạn, liệu một cỗ máy có thể thực sự truyền đạt được thẩm quyền và chiều sâu tâm linh hay không? Và đâu là yếu tố quyết định tính chân thực của sự hướng dẫn tôn giáo: tri thức được phát ngôn, hay kinh nghiệm tu tập và sự hiện diện sống động của con người? Một số học giả cho rằng Phật giáo, với những tư tưởng cốt lõi như vô thường và vô ngã (anattā), có thể mở ra một cách nhìn đặc biệt để suy tư về trí tuệ nhân tạo - không xem nó như một “cái tôi” độc lập, mà như một hiện tượng duyên sinh, từ đó giúp chúng ta suy ngẫm lại về bản ngã, ý thức và vai trò của con người trong đời sống tâm linh.

Có người đón nhận những thử nghiệm công nghệ này như một sự thích nghi của Phật giáo đối với lịch sử của nhân loại; cũng tương tự như nhiều thế kỷ qua, các cộng đồng Phật giáo đã tiếp nhận những phương tiện truyền tải mới, từ khắc in mộc bản cho đến các nền tảng số. Ngược lại, cũng có ý kiến thận trọng cho rằng sự hiện diện của con người trong nghi lễ, lòng từ bi mang tính thực nghiệm và kinh nghiệm tu tập sống động vẫn là cốt lõi của đời sống xuất gia.

Hiện tại, Buddharoid vẫn chỉ là một nguyên mẫu. Các nhà nghiên cứu cho biết những thử nghiệm tiếp theo sẽ tập trung vào việc hoàn thiện năng lực đối thoại và đánh giá phản ứng của công chúng, đồng thời tìm hiểu cách các cộng đồng chùa chiền diễn giải vai trò của robot này.

Trong bối cảnh Nhật Bản tiếp tục đối mặt với những biến đổi nhân khẩu học sâu sắc, những dự án như Buddharoid cho thấy một điểm giao thoa mới giữa truyền thống tôn giáo cổ xưa và trí tuệ nhân tạo đương đại. Việc robot có trở thành một phần bền vững của thực hành Phật giáo hay không vẫn còn là câu hỏi bỏ ngỏ, nhưng sáng kiến của Đại học Kyoto cho thấy những khả thể ấy giờ đây đã bước vào cuộc đối thoại nghiêm túc.

Theo buddhistdoor.net