Mỗi lớp học về Phật giáo đều có thể khơi dậy một cách nhìn sâu sắc hơn về con người và thế giới. Ở đó, tri thức được nuôi dưỡng bằng sự tò mò, tư duy phê phán và truyền thống hàng nghìn năm tuổi vẫn còn sống động qua những câu hỏi của một thế hệ mới.

Nếu bước vào một lớp nhập môn Phật học ngày nay, có lẽ bạn sẽ không bắt gặp một căn phòng đầy những người đang ấp ủ chí nguyện xuất gia hay những hành giả dành trọn đời cho thiền tập. Thay vào đó, nhiều khả năng bạn sẽ gặp một sinh viên dự bị y khoa với sự tò mò về khoa học thần kinh của chánh niệm, một sinh viên lịch sử say mê sự giao lưu tư tưởng trên Con đường tơ lụa, hay một sinh viên triết học đang tìm kiếm một cách tư duy vượt ra ngoài khuôn khổ lấy hệ tư tưởng của châu Âu làm trung tâm. Tại nhiều trường đại học trên thế giới hiện nay, một thế hệ sinh viên đang nhận ra rằng Phật học là một lĩnh vực vô cùng hấp dẫn.

Điều thu hút họ không nhất thiết là lòng sùng tín theo nghĩa tôn giáo. Mà đó là cơ hội để khám phá những câu hỏi lớn về tâm thức và ý nghĩa cuộc sống trong một môi trường không đòi hỏi họ phải tin vào bất cứ điều gì. Chính sự cởi mở ấy đang âm thầm làm thay đổi cả ngành Phật học.

Phật học đã trở thành một mảnh đất màu mỡ cho những người trẻ đang học cách hiểu thế giới. Nằm ở giao điểm của tôn giáo, triết học và lịch sử, lĩnh vực này đặt ra nhiều câu hỏi đầy thách thức và mở ra những hướng nghiên cứu mới mẻ cho sinh viên ở mọi trình độ, từ bậc đại học đến nghiên cứu sinh tiến sĩ. Tại các trường đại học trên khắp thế giới, sinh viên đang khám phá bản chất của tâm thức, đọc các kinh điển cổ và nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo để hiểu những gì chúng tiết lộ về lịch sử cũng như kinh nghiệm chung của con người qua nhiều nền văn hóa.

Phật học còn xuất hiện trong hầu như mọi lĩnh vực. Trong các khoa nghiên cứu tôn giáo, sinh viên có thể phân tích kinh điển và các tác phẩm chú giải Phật giáo; các nhà nhân học nghiên cứu cộng đồng và lối sống; các nhà xã hội học xem xét các truyền thống Phật giáo như một hiện tượng xã hội; lĩnh vực tâm lý học Phật giáo đang phát triển tìm hiểu về tâm thức và đạo đức; các nhà khoa học thần kinh nghiên cứu những phương pháp thiền như giấc mơ sáng suốt, pháp tu nội nhiệt tummo của Tây Tạng, thậm chí cả trạng thái thiền định sau khi chết gọi là tukdam; còn các nhà sử học nghệ thuật miệt mài khảo cứu những bức tranh, tượng điêu khắc và đồ vật linh thiêng được lưu truyền qua nhiều thế kỷ.

Ngành Phật học tại một trường đại học giúp sinh viên thực sự tiếp cận các văn bản và tư tưởng Phật giáo. Những nội dung này được khảo sát bằng tinh thần tò mò và góc nhìn phê phán trong một môi trường không đòi hỏi đức tin, nhưng đôi khi lại vô tình khơi dậy niềm tin vững chắc vào Phật giáo, như nhiều sinh viên đã từng trải nghiệm. Trong quá trình ấy, sinh viên còn tiếp thu những kỹ năng vượt xa phạm vi lớp học: đọc kỹ những văn bản khó, làm quen với các ngôn ngữ và thế giới quan xa lạ, đồng thời học cách nhìn nhận truyền thống một cách nghiêm túc dựa trên chính những điều kiện và hệ quy chiếu của truyền thống đó, nhưng vẫn không ngừng đặt ra những câu hỏi mang tính phản biện.

Đó cũng chính là những kỹ năng hữu ích về sau trong các lĩnh vực như luật pháp, y học, báo chí, ngoại giao hay bất cứ nghề nghiệp nào đòi hỏi sự am hiểu văn hóa và khả năng tư duy sáng suốt trước những vấn đề phức tạp. Đối với một số sinh viên, trên hành trình ấy còn diễn ra một sự chuyển biến mang tính cá nhân sâu sắc. Một vị thầy Phật giáo, ban đầu chỉ là đối tượng của một cuộc phỏng vấn; một tác giả có tác phẩm chú giải được nghiên cứu lâu dài; hay một bức tranh vốn chỉ được xem như đối tượng khảo cứu, có thể bắt đầu tạo nên sự đồng cảm với những trải nghiệm sâu kín nhất của họ và trở thành một biểu hiện sống động của truyền thống trong chính cuộc đời họ.

Có vô số câu chuyện về những sinh viên tìm thấy niềm vui và ý nghĩa lớn lao khi tiếp tục thực hành những điều mình từng nghiên cứu. Điều đó không xảy ra với tất cả mọi người, nhưng một khi xảy ra, nó có thể làm thay đổi cả hướng đi của một đời người. Ngay cả những sinh viên không có trải nghiệm ấy cũng rời lớp học với năng lực phân tích sắc bén và sự thấu hiểu chân thành đối với một nền văn hóa hoặc truyền thống khác, những điều đó vẫn đồng hành cùng họ rất lâu sau khi tốt nghiệp.

Cách đây vài năm, tôi đã tham dự một lớp tâm lý học Phật giáo tại Đại học Northwestern, nơi tôi từng theo học. Lớp do Giáo sư Marcia Grabowecky, một nhà khoa học thần kinh nhận thức, giảng dạy. Lớp học được tổ chức trong một trong những giảng đường lớn nhất của trường, với 250 sinh viên ngồi kín chỗ và hơn 100 sinh viên khác trong danh sách chờ. Tất cả đều háo hức tìm hiểu tư tưởng Phật giáo có thể đối chiếu với tâm lý học hiện đại như thế nào.

Giáo sư Grabowecky hướng dẫn cả lớp tìm hiểu triết học A-tỳ-đạt-ma như một bản đồ mô tả cách thức vận hành của tâm, đồng thời chỉ ra mối liên hệ giữa hệ thống này với các nghiên cứu hiện nay về sự chú ý và tri giác. Sau đó, bà làm một việc hiếm khi xuất hiện trong một giảng đường đông người đến vậy. Bà hướng dẫn toàn bộ sinh viên thực hành một thời thiền chánh niệm ngắn ngay tại chỗ ngồi, rồi giao bài tập về nhà: tiếp tục thiền và ghi chép lại những điều họ nhận thấy. Nếu những con số có thể nói lên điều gì đó, thì số lượng người quan tâm trong căn phòng ấy là một tín hiệu đầy triển vọng về tương lai của ngành Phật học.

Chỉ cách đó một quãng đi bộ ngắn, trong một phòng học gần gũi hơn, Giáo sư Sarah Jacoby, nhà Tây Tạng học nổi tiếng và là dịch giả các tác phẩm của Sera Khandro (1892–1940), lại hướng dẫn sinh viên sau đại học tiếp cận Phật giáo theo một cách khác. Ở đây, cuộc thảo luận diễn ra chậm hơn và đi vào chiều sâu hơn. Trong lớp học này, chiều sâu được đặt lên trên số lượng. Không có giảng đường lớn, danh sách chờ, cũng không có hàng trăm sinh viên; chỉ có một chiếc bàn nhỏ, nơi những người nghiên cứu và dịch thuật đầy tâm huyết kiên trì làm việc từng dòng một với các văn bản dày đặc với nhiều tầng ý nghĩa. Sinh viên đọc các tác phẩm tự truyện Phật giáo Tây Tạng, tìm hiểu cách một cuộc đời được kể lại và kiến tạo trên trang giấy. Họ khám phá quá trình phát triển lịch sử của các tu viện trên khắp vùng Himalaya và ghép nối những mảnh rời rạc của ký ức thể chế. Họ suy ngẫm về cuộc đời của những người phụ nữ Phật giáo và đặt câu hỏi về ý nghĩa của việc khôi phục một góc nhìn mà chính truyền thống này thường bỏ quên.

Lớp học của Jacoby chỉ là một phần trong hệ sinh thái học thuật mà bà đã xây dựng tại Northwestern. Bà còn sáng lập và hiện là chủ tọa Chuỗi Bài giảng Phật học của Khyentse Foundation, một chương trình được tổ chức hàng tháng, quy tụ nghiên cứu sinh tiến sĩ, giảng viên trẻ và các học giả uy tín trong lĩnh vực Phật học. Đây là không gian dành cho chính những cuộc đối thoại bền bỉ, thong thả, chuyên sâu và là một minh chứng cho thấy chiều sâu của một bàn thảo luận nhỏ có thể được mở rộng thành cả một cộng đồng nghiên cứu.

Cuộc thảo luận diễn ra một cách cẩn trọng: mọi người thảo luận cùng một đoạn văn, đối chiếu các bản dịch với nhau và xem xét điều gì được giữ lại hoặc bị đánh mất trong từng cách chuyển ngữ. Tại đây, sinh viên học cách đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về thẩm quyền văn bản: lời kể của ai được công nhận là lịch sử, tiếng nói của ai được xem là kinh điển; đồng thời học cách duy trì hai góc nhìn cùng một lúc - cảm nhận trực tiếp về kinh nghiệm tôn giáo từ bên trong của người thực hành và cái nhìn phê phán, có khoảng cách từ bên ngoài của nhà nghiên cứu.

Dù học trong một giảng đường với 250 bạn học hay ngồi quanh một chiếc bàn nhỏ chỉ có mười người, những sinh viên ấy chính là tương lai của ngành Phật học. Họ đến với sự tò mò ngày càng lớn, mang theo những câu hỏi từ khoa học thần kinh, nghiên cứu giới, lịch sử và triết học để đối thoại với những văn bản và truyền thống đã tồn tại hàng nghìn năm.

Sau khi tốt nghiệp và bước vào môi trường nghề nghiệp hoặc tiếp tục con đường học thuật, họ mang theo thói quen suy nghĩ cẩn trọng, lắng nghe chăm chú và nghiêm túc tiếp nhận những thế giới quan khác mà không đánh mất tinh thần phê phán của chính mình. Nếu đây là diện mạo của thế hệ Phật học tiếp theo, thì lĩnh vực này không chỉ đang tiếp tục tồn tại mà nó chỉ mới bắt đầu.

(Phổ Tịnh dịch, theo buddhistdoor.net)