Ở đây, khi được nhìn bằng con mắt của trí tuệ, thì sự đa dạng không còn là nguyên nhân của xung đột, mà trở thành biểu hiện sống động của một chân lý duy nhất - chân lý của Tánh Không và sự hòa hợp sâu xa của vạn hữu.

Khẩu hiệu quốc gia của Indonesia “Bhinneka Tunggal Ika” thường được thế giới biết đến với bản dịch quen thuộc là “Thống nhất trong đa dạng” (Unity in Diversity). Cách dịch này mang âm hưởng hiện đại, gợi lên tinh thần đa nguyên và công dân, gần giống như một khẩu hiệu được hình thành trong thế kỷ trước, vào thời kỳ của các phong trào dân tộc hậu thuộc địa. Tuy nhiên, nguồn gốc trí tuệ và tinh thần của câu nói này lại bắt rễ sâu xa hơn nhiều; đó chính là từ triết học Phật giáo Đại thừa, đặc biệt là trong tư tưởng Bát-nhã Ba-la-mật - “trí tuệ siêu việt” hay “trí tuệ toàn hảo”.

Trong bài viết này, thuật ngữ Prajñāpāramitā không chỉ được hiểu như một khái niệm triết học của Đại thừa, mà còn bao hàm cả hình tượng nữ thần Prajñāpāramitā, cũng như toàn bộ hệ thống kinh điển mà ngày nay chúng ta gọi chung là tạng kinh Bát-nhã Ba-la-mật.

Cụm từ “Bhinneka Tunggal Ika” bắt nguồn từ thiên sử thi xa xưa bằng tiếng Java cổ Kakawin Sutasoma, được sáng tác vào thế kỷ XIV bởi vị tu sĩ Phật giáo Mpu Tantular trong thời kỳ của vương triều Majapahit (1293-1527). Vì thế, “Bhinneka Tunggal Ika” vốn không chỉ đơn thuần là một lời kêu gọi khoan dung và hòa hợp tôn giáo. Câu đầy đủ trong văn bản cổ – “Bhinneka Tunggal Ika tan hana dharma mangrwa” – có thể hiểu rằng: “Dẫu biểu hiện có khác biệt, nhưng bản thể vẫn là một; chân lý rốt ráo không hề bị chia cắt thành hai”. Cách diễn đạt này phản ánh một cái nhìn phi nhị nguyên về thực tại, một trực giác triết học trực tiếp với tư tưởng Bát-nhã Ba-la-mật của Phật giáo Đại thừa, nơi mọi sai biệt cuối cùng đều được thấy như những biểu hiện khác nhau của cùng một chân lý tối hậu.

Vị vua Bồ-tát Sutasoma và sức mạnh của trí tuệ

Ở trung tâm của câu chuyện này là Sutasoma, một vị vua được khắc họa như một vị Bồ-tát hiện thân cho lòng từ bi (karuṇā) và trí tuệ (prajñā), chứ không phải là một kẻ thích chinh phạt. Đối thủ của ông là Kalmasapada (ở Java gọi là Porusada), một vị vua được tiếp sức mạnh nhờ sự sùng kính đối với Mahakala, vị thần dữ tợn gắn liền với chiến tranh, các bãi hỏa táng, và sức mạnh hủy diệt.

Căng thẳng kịch tính giữa hai phe không được giải quyết bằng chiến trận. Thay vào đó, nó được hóa giải nhờ trí tuệ bất nhị của Prajñāpāramitā. Trong tác phẩm Kakawin Sutasoma, thi sĩ Mpu Tantular viết: “Advaya - bản thân tính phi nhị nguyên - là cha; còn Prajñāpāramitā - trí tuệ siêu việt - là mẹ”. Câu chuyện này không chỉ được lưu giữ trong văn học Java mà còn xuất hiện trong các bản kinh văn Phật giáo Đại thừa được truyền bá khắp châu Á, nổi bật nhất là kinh Nhân vương Hộ quốc Ba-la-mật-đa (Kāruṇika-rājā-prajñāpāramitā-sūtra, 仁王護國般若波羅蜜多經, Đại Chánh tạng số 246). Bộ kinh này được dịch vào thời nhà Đường bởi ngài Amoghavajra (Bất Không), một bậc thầy Mật giáo từng làm người cố vấn và giúp đỡ ba vị hoàng đế nhà Đường, đồng thời được cho là đã đến Java ít nhất hai lần.

Trong bộ kinh này, Kalmasapada bắt giữ hàng trăm vị vua của các nước khác với ý định hiến tế họ cho vị thần phẫn nộ Mahakala. Chỉ còn lại một vị vua cuối cùng: Sutasoma, người tự nguyện hiến thân chỉ với một điều kiện. Trước khi đầu hàng, Sutasoma xin được thuyết giảng Chánh pháp. Ông tập hợp các bậc thầy tụng đọc những bài kệ của Prajñāpāramitā, mô tả bản chất của sự tồn tại như là duyên khởi, chớp nhoáng và rỗng không, giống như tia chớp, cái bóng, hay tiếng vang. Khi nghe những bài kệ ấy, không chỉ các vị vua bị giam cầm mà ngay cả Kalmasapada cũng chứng ngộ trạng thái thiền định về tánh Không (śūnyatā-samādhi).

Điều khiến câu chuyện này trở nên đặc biệt là những yếu tố đặc trưng xuất hiện trong Kakawin Sutasoma - như sự thờ phụng Mahakala và vai trò chuyển hóa của Prajñāpāramitā - vốn không xuất hiện trong những truyền thống Sutasoma Jataka cổ xưa nhất của Ấn Độ, mà lại được tìm thấy trong bản dịch của Amoghavajra. Vì thời kỳ Majapahit cách đó nhiều thế kỷ, liệu Amoghavajra có đóng góp gì trong việc truyền bá phiên bản câu chuyện Sutasoma này vào thời đại Majapahit hay không?

Prajñāpāramitā như viên bảo châu hộ quốc

Một trong những giáo lý đáng chú ý nhất trong Kāruṇika-rājā-prajñāpāramitā-sūtra là quan niệm rằng Prajñāpāramitā có thể vận hành như một sức mạnh tâm linh bảo vệ quốc gia. Kinh văn nói rằng khi các vị quân vương tôn kính và tụng đọc Prajñāpāramitā, tai ương sẽ lắng dịu và sự hưng thịnh sẽ phát sinh.

Ý tưởng này từng được thực hiện nghiêm túc ở cấp độ chính trị cao nhất. Năm 629, Emperor Taizong (598–649) đã khởi xướng việc tụng đọc công khai bộ kinh này nhằm bảo hộ cho triều đại nhà Đường khi vừa mới được thiết lập. Triều đại của ông về sau trở thành huyền thoại như một thời kỳ hoàng kim của sự ổn định và sự rực rỡ về các thành tựu văn hóa.

Thông qua thương mại, hành hương và truyền thuyết, ký ức về lý tưởng vương quyền Phật giáo này dần lan tỏa đến Đông Nam Á. Tại Java, các vị vua và hoàng hậu ngày càng được liên hệ với nữ thần Prajñāpāramitā. Ví dụ nổi tiếng nhất là Gayatri Rajapatni (1276-1350), vị mẫu hậu của triều đại Majapahit, người sau khi qua đời đã được tôn thờ như nữ thần Prajñāpāramitā - pho tượng của bà thể hiện vẻ trí tuệ tĩnh lặng, thanh nhã, thay vì quyền lực quân sự.

Bhinneka Tunggal Ika: Tính phi nhị nguyên trong ngôn ngữ văn hóa

Trái tim triết học của khẩu hiệu Bhinneka Tunggal Ika phản chiếu một trực giác cốt lõi của Prajñāpāramitā: Thực tại không phải là một, nhưng cũng không thể bị chia cắt thành hai.

Phật giáo Đại thừa diễn đạt điều này thông qua học thuyết Hai chân lý: Chân lý tương đối (saṃvṛti-satya), tức thế giới của sai biệt, đa dạng và các phân biệt xã hội; và chân lý tối hậu (paramārtha-satya), tức sự chứng ngộ tánh Không và tính phi nhị nguyên.

Prajñāpāramitā mô tả rằng sự giải thoát không đạt được bằng cách phủ nhận thế giới tương đối, cũng không bằng cách bám chấp vào cái tuyệt đối, mà bằng việc nhận ra cả hai mà không dính mắc. Chính điều này được Bhinneka Tunggal Ika diễn đạt bằng ngôn ngữ thi ca: sự đa dạng (bhinneka) không bị phủ nhận, và nhất thể (tunggal) cũng không bị áp đặt. Chân lý nằm ở việc nhận ra rằng không có cái nào tồn tại riêng biệt.

Trí tuệ vượt lên trên xung đột

Một trong những điều thường bị hiểu lầm trong lịch sử tôn giáo Indonesia là sự “hòa trộn” giữa Phật giáo và Thần đạo Siva. Thực ra, các văn bản liên quan đến Amoghavajra và giới môn đệ của ngài giải thích rằng những vị thần như Mahakala hay Mahesvara không phải là kẻ thù địch của Đức Phật, mà là những hóa thân thiện xảo để thích ứng với hoàn cảnh và điều kiện của thế gian.

Trong Phật giáo Mật tông, các vị thần mang vẻ dữ tợn đại diện cho sức mạnh trí tuệ như chư Phật, được biểu hiện dưới những hình tướng có khả năng đối đầu trực diện với bạo lực và vô minh. Do đó, khi tác phẩm Kakawin Sutasoma tuyên bố rằng Đức Phật và thần Siva là “khác nhau nhưng là một”, nó đã phản chiếu một tuệ giác thâm sâu của Phật giáo: thực tại tối thượng vốn phi nhị nguyên, ngay cả khi được biểu hiện qua vô vàn hình tướng khác nhau.

Từ Wayang đến nền Cộng hòa: Một dòng truyền thừa sống động

Tầm nhìn Phật giáo này không biến mất sau sự sụp đổ của Majapahit. Nó tiếp tục tồn tại thông qua nghệ thuật rối bóng Wayang, các nghi lễ kể chuyện truyền thống và ký ức văn hóa dân gian. Năm 1962, Tổng thống đầu tiên của Indonesia là kỹ sư Sukarno (1901-1970) đã tham dự một buổi biểu diễn Wayang Sutasoma tại Bali. Vì cảm động sâu sắc, ông đã trích dẫn lời thỉnh cầu của nhân vật Sutasoma gửi đến vua Porusada: hãy tha cho tất cả các vị vua khác, ngay cả khi phải đánh đổi bằng chính sinh mạng của mình.

Những người quan sát sau đó nhận thấy khoảnh khắc này phản chiếu chính lập trường chính trị của Sukarno, đó là sự sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân để ngăn chặn nguy cơ tan rã của quốc gia trong những thời kỳ khủng hoảng.

Như vậy, Indonesia mang đến cho Phật giáo thế giới một điều vô cùng hiếm hoi: một minh chứng lịch sử về trí tuệ Bát-nhã Prajñāpāramitā được hiện thân ngay trong chính nền văn minh của dân tộc. Tinh thần này đã được thể hiện trong cuốn sách của Hendrick Tanuwidjaja, mang tựa đề Soul of Borobudur: Cakravartin’s Mandala Philosophy (Linh hồn của Borobudur: Triết lý Mandala của Chuyển luân Thánh vương - 2023). Trong một kỷ nguyên mà thế giới đang bị chi phối bởi sự phân cực, di sản Phật giáo của Indonesia gửi gắm đến thế giới một thông điệp tuy thầm lặng nhưng vô cùng thâm thúy. Thông điệp ấy chính là: Trí tuệ chính là nghệ thuật dung chứa muôn sự sai biệt mà không đánh mất tính nhất thể, và chứng ngộ tính nhất thể mà không phủ nhận muôn sự sai biệt.

(Theo buddhistdoor.net)